वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ५९ नियतं कुपितातिवल्लभत्वात्स्वयमुत्प्रेक्ष्य ममापराधलेशम् ॥ १० ॥ तत्रापि शृणुमस्तावत्किन्नु वक्ष्यतीति । भानुमती—तदो अहं तस्स अदिसइददिव्वरूविणो णउलस्स दंसणेण उच्छुआ जादा हिदहिअआ अ । तदो उज्झिअ तं आसणट्ठाणं लदामंडवं पविंसितुं आरद्धा । ( ततोऽहं तस्यातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृतहृदया च । तत उज्झित्वा तदासनस्थानं लतामण्डपं प्रवेष्टुमारब्धा । ) राजा—( सवैलक्ष्यं आत्मगतं ) किं नामातिशयितदिव्यरूपिणो नकु- लस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृतहृदया च । तत्किमनया पापया माद्रीसुतानु- मात्रचेताः, इयम् = भानुमती प्रेमविवृद्धमत्सरेण = प्रेम्णा विवृद्धः स्थापितः मत्सरः यस्मिन् तेन कारणाभावेऽपि केवलं प्रेम्णैव मात्सर्यमुत्पादितमिति भावः । प्रीति- बद्धमात्सर्य्येणेत्यर्थः । मनसा = हृदा, अतिवल्लभत्वात् = अतिस्नेहात्, मम, अपराध- लेशम्=अपराधगन्धं 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयो'रिति विश्वः । स्वयम् उत्प्रेक्ष्य=प्रकल्प्य, नियतं कुपिता = क्रुद्धा । एतेन ममापराधलेशोऽपि न वर्तते केवलं कल्पनैव तस्या इति ध्वनितम् । औपच्छन्दसिकं छन्दः 'पड्द्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तरा । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलो गुरुः । तन्नेवान्ते- ऽधिके गुरौ स्यादौपच्छन्दसिकं कवीन्द्रहृद्यमि'ति लक्षणात् ॥ १० ॥ ततः = सर्पशतव्यापादनान्तरं । नकुलस्य = सर्पघातकजन्तुविशेषस्य, दुर्योध- नस्य भ्रान्तिपक्षे—नकुलस्य=माद्रीपुत्रस्य । उत्सुका = उत्कण्ठिता । किमिति - किमिति प्रश्ने तस्य विप्रलब्धः इत्यनेनान्वयः । नामशब्दः, क्रोधे 'नामप्रकाश्यासम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने' इत्यमरः । सर्पघातजन्तुतात्पर्येणोच्चारि- तनकुलशब्दस्य प्रकरणानभिज्ञो दुर्योधनः नकुलसंज्ञकं माद्रीसुतमर्थं निश्चित्य क्रुद्ध इति भावः । अनया = भानुमत्या, माद्रीसुते = नकुले, पाण्डुपुत्रे इत्यर्थः । अनुर- नाम मात्र का भी क्रोध नहीं है । ऐसा प्रतीत होता है कि प्रेमाधिक्य से मेरे लवमात्र अपराध की कल्पना करके क्रुद्ध हैं ॥ १० ॥ तो भी क्या कहेंगी सुनें तो । भानुमती—अरी सखि, इसके अनन्तर दिव्यरूप के तिरस्कर्ता उस नकुल के दर्शन से मैं उत्कण्ठित हो उठी । मेरा हृदय उस पर आसक्त हो गया फिर उस स्थान को छोड़ कर लताकुंज में जाने लगी । राजा—क्या देवताओं के स्वरूप के तिरस्कर्ता नकुल के दर्शन से यह उत्कण्ठित हो उठी है ? क्या माद्री के पुत्र में आसक्त इसके द्वारा मैं वञ्चित हो गया ? ( पहली बातों का