भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 81, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 81

६० वेणीसंहारं नाटकं रक्तया वयमेवं विप्रलब्धाः । ('सोत्प्रेक्षम्, इयमस्मत्-' (२।१०) इति पठित्वा ।) मूढ दुर्योधन, कुलटाविप्रलभ्यमात्मानं बहुमन्यमानोऽधुना किं वक्ष्यसि । किं ( कण्ठे-( २।९ ) इत्यादि पठित्वा । दिशोऽवलोक्य ।) अहो, एतदर्थमेवास्याः प्रातरेव विविक्तस्थानाभिलाषः सखीजनसंकथासु च पक्षपातः । दुर्योध- नस्तु मोहादविज्ञातबन्धकीहृदयसारः क्वापि परिभ्रान्तः । आः पापे मत्प- रिग्रहपांसुले । तद्भीरुत्वं तव ममः पुरः साहसानीदृशानि क्तया = स्नेहवत्या माद्रीसुतं कामयमानयेत्यर्थः । विप्रलब्धाः = वञ्चिताः । 'विप्रल- ब्धस्तु वञ्चित' इत्यमरः । सोत्प्रेक्षम् = स्नेहप्रयुक्तपूर्वविषयस्मरणपूर्वकम् । कुलटा- विप्रलभ्यम् = पुंश्चलीवञ्चनीयम् स्मरसीत्यध्याहृत्य वक्ष्यसि इत्यत्र अभिज्ञावचने लुटिती भूते लुट्, तेन किं किमब्रवीमित्यर्थः । विविक्तस्थानाभिलाषः = निर्जनस्था- नेच्छा, मोहात् = वैचित्त्यात् , अविज्ञातबन्धकीहृदयसारः=अनवगतकुलटाहृदयतत्त्वः, 'पुंश्चली घर्षणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी' इत्यमरः । मत्परिग्रहपांसुले = परिग्रहः पत्नी सा चासौ पांसुला कुलटा तस्याः सम्बोधने । 'पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । अन्वयः—मम, पुरः, तव, तत्, भीरुत्वम्, ईदृशानि साहसानि, अस्मद्वपुषि, सा, श्लाघा, विनयव्युत्क्रमे, अपि, एषः, रागः, जडमतौ, मयि, तव, औदार्यम्, चाप- ले च, कोऽपि, पन्थाः, वितमसि, ख्याते, तस्मिन्, कुले, जन्म, एतत् कीलोनम् ॥ अत्रप्रयुक्तकुलट'त्वं मन्यमानस्तदनुगुणं विरुद्धक्रियां दर्शयति=मद्भीरुत्वमिति । मम, पुरः = अग्रे, तव, तत् = पूर्वप्रसिद्धम्, भीरुत्वं = भयम्, ईदृशानि = पर- पुरुषप्रेमरूपाणि, साहसानि = दुष्करकर्माणि । एतेन निर्भयता सूचिता । 'साहसं तु नमे दुष्करकर्मणि' इति हैमः । भयनिर्भयतारूपविरुद्धधर्मद्वयं दृश्यते त्वयीति स्मरण करता हुआ ) ( इयमस्मद् २ श्लोक १० को पढ़कर ) मूर्ख दुर्योधन ! व्यभिचारिणी से प्रतारित होकर अपने को बहुत कुछ समझता हुआ अब क्या कहोगे ? किं कण्ठे० इत्यादि श्लोक ९ को पढ़ता हुआ दिशाओं को देखते हुए ) अहा ! कारण समझ में आ गया । इसी- लिए प्रभात में ही एकान्त स्थान के लिए इसकी उत्कट इच्छा थी । सखियों के साथ बातचीत करने से भलीभाँति अस्तव्यस्त हैं ! दुर्योधन को मोह में पड़े रहने के कारण व्यभिचारिणी के हृदय की बात क्या मालूम ? अयि दुराचारिणि ! मेरी अधम रमणी ! मेरे समक्ष तुम्हारी वह भीरुता और इस प्रकार साहस । मेरे शरीर में वह प्रीति और उतनी विनम्रता तथा शील के विरुद्ध यह प्रेम, मुझ मूर्ख में वह उदारता और यह