वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६४ वेणीसंहारं नाटकं . हारिअदु । (यदिहात्याहितं तद्भागीरथीप्रमुखानां नदीनां सलिलेनापह्रियताम् । ब्राह्मणानामप्याशिषा हुताहुतिसुगन्धिना ज्वलनेन (च) अपह्रियताम् । राजा--(आत्मगतम्) अलं विकल्पेन । स्वप्नदर्शनमेवैतदनया वर्णितम् । मया पुनर्मन्दधियाऽन्यथैव सम्भावितम् । दिष्ट्यार्धश्रुतविप्रलम्भजनितक्रोधादहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्थकथने किञ्चिन्मया व्याहृतम् । इह = स्वप्ने, यत्, अत्याहितम् = महाभयम्, तत् भागीरथीप्रमुखानां = गङ्गा प्रधानानां नदीनां = सरिताम्, सलिलेन = जलेन, अपह्रियताम् = निराक्रियताम् । ब्राह्मणानाम् आशिषा = हिताशंसया, 'आशीर्हिताशंसा' इत्यमरः । हुताहुतिसुग- न्धिना = शोभनः गन्धः अस्येति सुगन्धिः हुता या आहुतिः तया सुगन्धिः, तेन, ज्वलनेन = अग्निना, अपह्रियतामिति, अत्याहितमित्येनेनान्वेति । स्वप्नदर्शनमिति--अनया स्वप्नदर्शनमेवैतद् वर्णितमित्यन्वयः । एवकारेण दुर्योधनावगतमाद्रीसुतसङ्गस्य व्यवच्छेदः । अन्वयः- कर्णश्रुतविप्रलम्भजनितक्रोधात्, अहम्, नो गतः, दिष्ट्या, अर्धकथने, रुषा मया, किञ्चित् परुषम्, नो व्याहृतम्, दिष्ट्या, विमूढहृदयम्, माम्, प्रत्याय- यितुम्, कथा, अन्तम् गता, दिष्ट्या, मिथ्यादूषितया, अनया, विरहितम् जगत् न, जातम्, दिष्ट्या ॥ १३ ॥ आनन्दोऽयं यन्मया चाञ्चल्यं न कृतमित्याह-दिष्ट्येति । अर्धश्रुतविप्रलम्भज- नितक्रोधात् = अर्धश्रुतो यो विप्रलम्भः अन्यथागतवाक्यम् तेन जनितो यः क्रोधः तस्मात्, अहं नो = न, गतः माद्रीसुतहननार्थमिति भावः । दिष्ट्या = आनन्दोऽयम् 'दिष्ट्या समुपतोषं चेत्यानन्दे' इत्यमरः । दिष्ट्येत्यस्याग्रेऽपि एवमेवार्थः । अर्धकथने = अर्धोक्तौ, रुषा = क्रोधेन, मया, किञ्चित्, परुषं = कर्कशवचनम् नो, व्याहृतम् = उक्तम्, दिष्ट्या, विमूढहृदयम् = विमूढं मोहाच्छन्नं हृदयं यस्य तम्, मां = दुर्योधनम्, एवं ब्राह्मणों के आशीर्वाद से तथा आहुतिप्रक्षेप से प्रज्वलित अग्निदेव के द्वारा अमङ्गल का नाश कीजिए । राजा--सन्देह करना व्यर्थ है-इसने स्वप्न का ही यह वर्णन किया है और मैं मूर्ख इसे दूसरे ही रूप में समझा । अच्छा हुआ आधा ही सुनकर आत्मवञ्चना से उत्पन्न क्रोध के वश में न हुआ, सौभाग्य की बात है कि मैंने सब बात पूरी नहीं हो पायी थी तभी क्रोध से कटुवचन का प्रयोग नहीं किया, भाग्य से ही मुझे श्रीमती के प्रति विश्वास दिलाने के लिए ही उनकी