वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६६ वेणीसंहारं नाटकं तद्देवतानां प्रणामेन द्विजातिजनप्रतिग्रहेण चान्तर्यताम् ! न खलु दंष्ट्रिणो नकुलस्य वा दशनंमहिशतवधं च स्वप्ने प्रशंसन्ति विचक्षणाः । ) राजा— ( आत्मगतम् ) अवितथमाह सुवदना । नकुलेन पन्नगशतवधः स्तनांशुकापहरणं च नियतमानिष्टोदर्कं तर्कयामि । पर्यायेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः काम शुभाशुभाः । शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव माम् ॥ १४ ॥ दुःखकरमपि अग्रे शुभकरमवश्यं वक्तव्यमित्यर्थः । प्रकाशम् = सर्वश्राव्यम् , तदुक्तं दर्पणे- 'सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात् ।' इति । देवतानां = देवानां, प्रणामेन, 'द्विजातिजनप्रतिग्रहेण = ब्राह्मणोद्देश्यकदानेन, 'चतुर्थी तदर्थार्थे'ति सूत्रे चतुर्थीति योगविभागात्स मासः । अन्तर्यताम् = व्यवहितं क्रियताम् । स्वप्नदर्शनजन्यप्राप्ताशुभं विनाश्यतामिति यावत् । दंष्ट्रिणः = दंशकस्य सर्पस्येत्यर्थः । अहिः = सर्पः । विचक्षणाः=विद्वांसः, प्रशंसन्ति = शुभं कथयन्ति । सुवदना, अवितथम् = सत्यम् , आहेत्यन्वयः । नियतम् = निश्चयम् क्रियावि- शेषणं भावप्रत्ययान्तोऽयम् । अनिष्टोदर्कम् = अनिष्टम् उदर्कम् , उत्तरकालिकफलं यस्य तत् । तर्कयामि=अनुमिनोमि । अन्वयः-हि, पर्यायेण, शुभाशुभाः, स्वप्नाः, कामम्, दृश्यन्ते, इमम् , पुनः, शतसंख्या, सानुजम् , माम्, स्पृशति, इव ॥ १४ ॥ उत्तरकाले सम्भाव्यमशुभमाह—पर्यायेणेति । हि = यतः, पर्यायेण = अनुक्रमेण, शुभाशुभाः = शुभा अशुभाश्च, शोभत एमिरिति शुभाः, 'करणे घञ्' । स्वप्नाः = शयनकालेऽन्तकरणपरिणामविशेषः, कामम् = यथेष्टम्, दृश्यन्ते = विलोक्यन्ते, इयं = अहिगता, शतसंख्या = शतत्वसंख्या, पुनः, सानुजम् = कनिष्ठभ्रातृसहितम्, मां = दुर्योधनम् , स्पृशति = विषयीकरोति इव, वयमपि शतं भ्रातरः सर्पाश्च शतं, तथा च संख्यासामान्यादस्माकं भयमित्यर्थः । पथ्यावक्त्रं छन्दः । लक्षणमुक्तं तृतीयश्लोके ॥ में दंशं होना अथवा एक सौ सर्पों का स्वप्न में वध होना स्वप्न के शुभाशुभ-कथनकर्त्ता पण्डित लोग अच्छा नहीं कहते । राजा— (स्वयं) सुवदना सत्य कहती है; 'नकुल के द्वारा सौ सर्पों का वध और स्तन के वस्त्र का अपहरण करना हम लोगों के भविष्य के लिये अच्छा नहीं है'—यह मानी हुई बात है-इस प्रकार मैं समझता हूँ । स्वप्न तो कभी शुभ और कभी अशुभ क्रमपूर्वक दिखाई पड़ते रहते हैं, परन्तु यह सौ की संख्या मेरे आप्तवर्गों के प्रति मुझे मर्मविद्ध कर रही है ॥ १४ ॥