विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ४ ) इत्यत्र 'असंवृते स्रस्तदुकूलबन्धे' इत्येव पाठ समुचित । एवमादिस्थलानि विहाय सर्वत्र प्रस्तुतपुस्तके अस्यैव पाठ संगृहीत । नागर- महोदयैरुपोद्घाते डा० वूह्लरमहादेयकृतैतिहासिकविषयस्य सुतरां बहुषु स्थलेषु खण्डनं कविलिखितघटनायाश्च याथार्थ्यं साधितम् । तत्काव्यान्ते चरित- चन्द्रिकानाम्ना जैसलमेरबृहज्ज्ञानकोशभाण्डारस्थपुस्तकाट्टिप्पणीसंग्रहो नागरमहो- दयस्य संस्करणं सुवर्णं सुगन्धयुक्तमिवाऽकरोत् । टिप्पणोकार क इति यद्यपि न ज्ञातं तथापि तस्य पाण्डित्यप्रकर्षो विद्योतत एव । तदिदं विक्रमाङ्कदेवचरिताख्यं महाकाव्यमष्टादशसर्गनिबद्धम् । तत्राऽऽद्येषु सप्तदशसु सर्गेषु चालुक्यवंशोत्पत्तितज्जातनृपवर्णनपुरस्सरं विक्रमाङ्कदेवचरितं प्रतिपादितम् । अन्तिमे चाऽष्टादश सर्गे महाकविरात्मवर्णनकथाप्रसङ्गे स्वाभिजनं कश्मीरदेशं तत्पालकान्भूपालांश्चाऽवर्णयत् । संस्कृतसाहित्ये महाकाव्यस्याऽस्याऽसाधारणं स्थानम् । एतत्कर्ता विलक्षण- काव्यविच्छित्ति-प्रकाशन प्रवणो विचक्षणवरोज्ज्वल्यमधुरकल्पनाचणो बिल्हणः । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य प्रकाशनात्प्रागपि कविवरो बिल्हणो भारतीयमहाकविषु प्रधानभावेन संस्मृतः । एतत्कृता १चौरपञ्चाशिका वा चौरीसुरतपञ्चाशिका कर्णसुन्दरी नाटिका च रसिकमानसेषु हर्षोल्लासप्रकाशिका वर्तते । एवञ्च सुभाषितसंग्रहग्रन्थेष्वपि बिल्हणविरचितानि बहूनि पद्यानि संगृहीतानि । सूक्तिसंग्रहणप्रवणजल्हणसंकलितायां सूक्तिमुक्तावल्यामेव बिल्हणस्याऽष्टाधिकानि शतसंख्याकानि पद्यानि विलसितानि । किमधिकेन । प्रसादाभिधानेन गुणेन वैदर्भी रीत्या चाऽयं महाकवि काव्यनिर्माणं कविकुलगुरो कालिदासस्य शैलीं बिभर्ति । शार्दूलविक्रीडितस्रग्धरादिषु वृत्तेषु कवेरस्य शैली भवभूति-श्रीहर्षादि- सदृशी दरीदृश्यते । किञ्च कविरयं तत्र तत्र स्वप्रबन्धे कालिदासादिमहाकवीनां छायां स्ववैशिष्ट्यं सस्याप्येवाऽनुचकारेत्यधिकमस्य महत्त्वं किं निवेद्यते । काव्यकलेवरपीवरत्वभीत्याऽस्माभिः कृतिरियं भागद्वये कृतविभागा । तथा च सर्गसप्तकमितोऽयं प्रथमो भागः । अथाऽत्र सर्गसप्तकं यावदस्य महाकाव्यस्य स्तोकमालोचनमनुष्ठीयते । १ चौरपञ्चाशिकाया प्रथमं प्रकाशनं शार्मण्य (Germany) देशीये डा० सॉल्फमहोदयै १८८६ खृष्टाब्दे शार्मण्यभाषाप्रथितभूमिकया सह कृतम् । परञ्चाऽस्य नूतनं विस्तृतं संस्करणमपेक्षितम् ।