विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ५ )

इह कविर्मङ्गलाचरणानन्तरमादौ रीतिचतुष्टये— अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वती-विभ्रम-जन्म-भूमिः । वैदर्भरीतिः कृतिनामुदेति सौभाग्यलाभप्रतिभूः पदानाम् ॥ इत्यनेन पद्येन वैदर्भीमेव रीतिं प्रशशंस । प्रस्तुतकृतौ कवि वैदर्भीमेव रीतिं प्रायेण समालम्बते । यत्र परमरमणीयेन प्रकारेण स्वविनयवर्त्ति स्वस्य चोपजीव्यनरपतौ निरतिशया भक्तिश्च द्योतयता महाकविना बिल्हणेनोक्तं— गिरा प्रवृत्तिर्मम नीरसाऽपि भव्या भवित्री नृपतेश्चरित्रैः । के वा न शुष्का मुदमभ्रसिन्धुसम्बन्धिनीं मूर्धनि धारयन्ति ॥ (१-२८) एवञ्चास्य महाकवे श्रीहर्षेणाधस्तने पद्ये विशिष्टरूपेणाऽनुकरणं व्यधायि । पवित्रमत्राऽऽतनुते जगद्युगे स्मृता रसक्षालनयेव यत्कथा । कथं न सा मद्गिरमाविलामपि स्वतेविनीमेव पवित्रयिष्यति ॥ इति । (१-३) नैषधचरिते निम्नस्थपद्ये कविनिबद्घप्रस्तुताहवमल्लदेवस्य— किमश्वमेधप्रभृतिक्रियाफलैः सुतोऽस्ति चेन्नोभयलोकबान्धवः । ऋणं पितॄणामपनेतुमक्षमाः कथं लभन्ते गृहमेधिनः शुभम् ॥ (२-३४) इत्युक्ति कीदृशी सहृदयहृदमावर्जिका, कालिदासनिवद्धवस्तुदिलीपस्य— लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । सन्ततिः शुद्धवंशा हि परत्रेह च शर्मणे ॥ (रघुवंशे १-६९) इति वचनं स्वप्रौढिप्राकर्येणाऽतिशेते इत्यत्र विपश्चिद्वरा एव प्रमाणम् । तस्यैवाऽऽहवमल्लदेवस्यात्मजाया प्रत्यत्मजोत्पादनमनूद्य— अपीतवेदोऽस्मि श्रुतः श्रुतागमः श्रमोऽस्ति भूपानितिहासवर्त्मसु । गुरुव्यवज्ञाविमुखं सदा मनस्तदभ्युपायोऽत्र मया न दुर्लभः ॥ (२-३९) आलापोऽय क्यविध प्रोढिपूर्णं आत्मविद्वासप्रकाशकश्चेत्ययमर्थो गुणग्राह- काणा विदुषामतिरोहित । एवञ्चात्रत्यमाहवमल्लतपोवर्णनं कालिदासस्य कुमारसम्भवस्थं पार्वतीवपोवर्णनं मनोहरविषयाऽनुहरति । ज्यायसि भ्रातरि यतंमाने जनकपरिकल्पितं स्वीय यौवराज्यं प्रतिषेधतो विक्रमाङ्कदेवस्य—