भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 120, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 120

( १७ ) अमरावती पुरी, युद्धो में लगातार शत्रुओं का संहार करने से प्रशान्त क्रोध वाले, या यज्ञो से अपनी कार्य-सिद्धि की अपेक्षा न करने वाले, अभिमानी आहवमल्लदेव राजा से रक्षित, पुरो में श्रेष्ठ कल्याणपुर की बराबरी नहीं कर सकती है । करोति गण्डस्थलचन्द्रमण्डले विलासवेलन्मणिकुण्डलातिथौ । न यत्र वित्रस्तकुरङ्गचक्षुषां निघर्षभीत्येव पदं कुरङ्ककः ॥१२॥ अन्वयः यत्र वित्रस्तकुरङ्गचक्षुषां विलासवेलन्मणिकुण्डलातिथौ गण्डस्थल- चन्द्रमण्डले कुरङ्ककः निघर्षभीत्या इव पदं न करोति । व्याख्या यत्र कल्याणपुरे वित्रस्तानि स्त्रीणां विशालनेत्रकान्त्या भीतानि कुरङ्गाणां मृगाणां चक्षूंषि नयनानि याभ्यस्तासां पुराङ्गनानां विलासेन विभ्रमेण वेल्लन्ती- तस्ततः परिकम्पमानानि मणिनिर्मितकुण्डलानि कर्णभूषणाण्येवाऽतिथयो यस्य तस्मिन्, क्रीडाचञ्चलमणिनिर्मितकर्णावतंसविभूषिते गण्डस्थलमेव चन्द्रमण्डलं शुभ्रत्वाद्वर्तुलत्वादतिशयशोभास्पदत्वाद्वा तस्मिन् कुरङ्ककश्चन्द्रमण्डलस्थित- कलङ्करूपो मृगो निघर्षस्य कुण्डलसङ्घर्षजन्यगात्रोच्छेदस्य भीत्या भयेन पदं स्थानं न करोति तत्र न गच्छति । पुराङ्गनानां मुखानि निष्कलङ्कानीति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा जिस नगर में, अपनी बड़ी २ सुन्दर आंखो से मृगों के नेत्रों को त्रस्त करने वाली स्त्रियों के, खेल में हिलने वाले कान के आभूषणों से शोभित गण्ड- स्थल (गाल) रूपी चन्द्रमण्डल में चन्द्रमा का कलङ्क रूप मृग, कर्णभूषणों की रगड़ के भय से नहीं आता। अर्थात् चन्द्र सदृश कपोल होने पर भी चन्द्र सकलङ्क है किन्तु उनका गण्डस्थल निष्कलङ्क है। समुच्छलन्मौक्तिककान्तिवारिभिः सुवर्णकुम्भैः सुरसद्ममूर्धगैः । प्रपा पिपासापरितापशान्तये नभश्चरीणामिव येन निर्मिता ॥१३॥ ७