भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 178, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 178

( १५३ ) वस्तुपु गुणिनो गुणवन्त पुरुषा हारादय श्लिष्टगुणपदार्थसूत्रसंशयिता अतस्तेऽपि गुणिनोऽवाह्या अन्तरङ्गा मया सह गुणवन्तोऽपि भोग्यवस्तुपु सुखमनुभवन्त्वित्या- त्मीयं स्वभावं स्वकीयां प्रकृतिमन्ययतैवेव फलितवानिव । नाऽहं स्वोपभोग्य- वस्तुपु गुणिनो विहायोपभोगे प्रवृत्तो भविष्यामीति सूचयन्निव गुणिनं मुक्ताहारं करेण धृत्वा स्तनपानरुपोपभोगे प्रवृत्त इति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा यह बालक अपनी माता के मोती के हार को अर्थात् गुणी को अपने कोमल- पत्ते के ऐसे सुकुमार हाथ से पकड़ कर स्तनपान करता हुआ मानो अपने स्वभाव को प्रकट करता था कि उसके उपभोगो में गुणीलोग कभी भी छूट नही सकते अर्थात् वह गुणियों को अपने उपभोगो में सदैव साथ रक्खेगा । (गुण शब्द का अर्थ डोरा होने से डोरे में परोया मोती का हार भी गुणी कहा जा सकता है ।) मातृस्तनोत्सङ्ग-विलासहार-प्रभा प्रविश्येव विनिःसरन्ती । तस्यानिमित्तस्मितचन्द्रिकाभू-न्नरेन्द्रनेत्रोत्सववैजयन्ती ॥४॥ अन्वयः तस्य मातृस्तनोत्सङ्गविलासहारप्रभा प्रविश्य विनिःसरन्ती इव अनि- मित्तस्मितचन्द्रिका नरेन्द्रनेत्रोत्सववैजयन्ती अभूत् । व्याख्या तस्य बालकस्य मातुः स्तनौ कुचौ मातृस्तनौ तयोरुत्सङ्गे मध्ये विलासहारो विलासार्थं धृतो मुक्ताहारस्तस्य प्रभा कान्तिर्मार्गं प्रविश्याऽभ्यन्तरं गत्वा पुनः विनिस्सरन्तीय बहिरागतेव नास्ति निमित्तं कारणं यस्मिंस्तत् स्मितमेवेद्धास एव चन्द्रिका ज्योत्स्ना 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इत्यमरः । चन्द्रप्रकाश इत्यर्थः । नरेन्द्रस्य राज्ञो नेत्रोत्सवस्य नयनानन्दस्य 'लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी' इत्यमरः । वैजयन्ती वितापरित्री पताका तत्स्वरूपाऽभूत् । श्वेतवर्णा मुक्ताहारकान्तिरेव बालं प्रविश्य बालकस्याऽकारणवेक्षारूपचन्द्रिका- रूपेण बहिरागता नृपस्य नयनानन्दकरी बभूवेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा उस बालक की माता के कुचो के मध्य में विलसित मोती के हार की सफेद