भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 287, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 287

( २७१ ) अन्वयः दैवोपहत (सः) तेजोनिधीनां रत्नाना संभार धारयन् अपि तमस्तोमैः तिरोहितः बभूव । व्याख्या दैवेन विधिना 'दैव दिष्टं भागधेय भाग्य स्त्री नियतिर्विधि ' इत्यमर' । भाग्येनोपह्तो निरस्तो दुर्भोग्यकवलित इत्यर्थ । स सोमदेवस्तेजसां प्रभाणां निधय आकरास्तेषां प्रभाकराणा रत्नाना मणीना सम्भार समूहो धारयन् बहन्नपि तमसामन्धकाराणामज्ञानाना स्तोमैस्समूहैस्तिरोहित प्रच्छन्नो बभूवाऽभूत् ॥ रत्नरूपस्य प्रकाशकारणस्य विद्यमानत्वेऽपि प्रकाशाभावस्य तमसो वर्णनाद्विशे- षोक्तिरलङ्कार । 'विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावच' । भाषा दुर्भाग्य से कवलित वह राजा तेजस्वी, व प्रकाश देने वाले रत्नसमूहो को धारण करते हुए भी अन्धकार स (अज्ञान से) आवृत हो गया । उपरि प्रतिबन्धेन ध्यात्वेव नमतोऽखिलान् । अधोगमनमेवासौ विह्वलो बहुमन्यत ॥१०८॥ अन्वयः असौ उपरि प्रतिबन्ध्वेन विह्वलः ( सन् ) अखिलान् नमतः ध्यात्वा इव अधोगमनम् एव बहु अमन्यत । व्याख्या असौ सोमदेव उपरि ऊर्ध्वं प्रतिबन्धेन प्रतिरोधेन गन्तुमक्षमत्वेनाऽखिलान् सर्व्वान् जनान् नमतॊ नति कुर्व्वतोऽधोगच्छतो वा ध्यात्वेव विचार्य्यंवाऽधोगमनमथ पतनमेव बहु नितातोपयोग्ग्यमन्यत धितातवान् । दैवहतंस्य तस्योन्नतिकरण- मसम्भवमिति स्वपुरत सर्व्वान् जनान् प्रणतान् दृष्ट्या सोऽप्यधःपतनमेवोप- योगीति निर्धारितवानिति भाव । उत्प्रेक्षालङ्कार । भाषा यह राजा उन्नति के मार्ग पर आरुढ न हो सकने के कारण घबडा कर सब लोगो को नीचे झुक कर नमस्कार करते हुए देख कर मानो वह नीचे झुकने को अर्थात् अधः पतन को ही उपयोगी समझने लगा ।