विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 383, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ३७६ ) भाषायाम्) तस्मिन् प्रतिष्ठितेन समुपविष्टेन मणिमयपर्ययनप्रतिबिम्बितेनेत्यर्थः । सहस्रं भासो मयूखा यस्य तेन सहस्रभानुना सूर्येण तेषामश्वानां सर्वश्रेष्ठत्वा- न्निजवहनायं स्ववाहनकल्पनाय प्रार्थिता अपेक्षिताः सन्तः स्वयं साक्षात्स्वयमेव तानधिरुह्याश्वोपरि समुपविश्य परीक्षितास्तीव्रतमा गतिरस्ति न वेति निरीक्षिता इवासन् । सूर्याश्वतोऽपि तेषामश्वानां श्रेष्ठत्वमिति भावः । सापह्ववोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा इन घोड़ों की रत्न जड़ित काठियों पर सूर्य के प्रतिबिम्ब पड़ने के मिष से (अपने घोड़ों से अच्छे समझ) सूर्य द्वारा अपना वाहन बनाने के लिये मागे हुए इन घोड़ों पर मानो स्वयं सूर्य ने सवारी कर उनकी परीक्षा की हो । जवसमुचितधावनानुरूपा किमिति कृता पृथुला न नाथ पृथ्वी । नभसि खुरपुटैरिति स्फुरद्भिर्विधिमिव ये स्म मुहुः प्रतिक्षिषन्ति ४६ अन्वयः (हे) नाथ ! पृथ्वी जवसमुचितधावनानुरूपा पृथुला किमिति न कृता इति नभसि स्फुरद्भिः खुरपुटैः ये विधिं मुहुः प्रतिक्षिषन्ति स्म इव । व्याख्या हे नाथ ! हे स्वामिन् ब्रह्मन् । पृथ्वी मेदिनी जवस्य वेगस्य समुचितं योग्यं धावनं तीव्रगमनं तस्यानुरूपाऽनुकूला पृथुला विस्तृता महतीत्यर्थः 'विशङ्कटं पृथुबृहद्विशालं पृथुलं महत्' इत्यमरः । किमिति कस्माद्धेतोर्न कृता न विहिता । इति हेतोरीदृशमनौचित्यं मनसि परिज्ञाय नभसि व्योम्नि स्फुरद्भिस्ततस्ततः समुच्छलद्भिः खुरपुटैः शफसम्पुटैः येऽश्वा विधिं ब्रह्माणं मुहुर्भूयः प्रतिक्षिषन्ति स्मेव समुपालभन्ते स्मेव । खे खुरपुटस्फुरणे ब्रह्मण उपालम्भस्याहार्यसंभावना- दुत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा हे ब्रह्मा जी ! आपने इस पृथ्वी को वेग के अनुसार दौड़ लगाने योग्य विस्तृत क्यो नहीं बनाया । इसीलिए मानो वे घोड़े आकाश में ऊपर दिखाई देने वाले अपने खुरपुटों से ब्रह्मा को उलाहना दे रहे थे या ब्रह्मा की लिहाड़ी ले रहे थे ।