विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 385, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ३७८ ) सोमदेवसैन्याना असित कृष्णं विलसितं चेष्टितं स्वरूपं वा यस्य स तेन श्याम- वर्णेन निर्मलेन विशदेनाऽस्य खङ्गा एव लतिका लतास्तासा निवहेन समूहेन हेतुना नवो नवीनो य इन्द्रनीलो मरकतमणिस्तस्य द्रुतीनां द्रवीभूतपदार्थाना शतानि तेषा निर्झरान् वारिप्रवाहान् 'वारिप्रवाहो निर्झरो झर' इत्यमरः। धारयतीति नवेन्द्रनीलद्रुतिशतनिर्झरधारिणीव नवीनमरकतमणिद्रवीभूतपदार्थ- शतप्रवाहधारिणीव रेजे शुशुभे। खड्गलतान्वहे कृष्णत्वसाम्यादिन्द्रनीलद्रव- शतनिर्झरत्वस्य सम्भावनादुत्प्रेक्षालङ्कारः। भाषा आकाशरूपी पर्वत का प्रान्तभाग, सोमदेव की सेना के कृष्णवर्ण निर्मल तलवार रूपी लताओं के समूह से मानो नये मरकत मणी (पन्ने) के पानी के सैकड़ो झरनों को धारण करता हुआ शोभित होता था। क्व नु न विलसति स्म कुन्तमाला कलितशिखण्डिशिखण्डमण्डनश्रीः। क्षणमविरहिता विपक्षसेना-भटशिरसामिव मण्डलैस्तदीया ॥५२॥ अन्वयः कलितशिखण्डिशिखण्डमण्डनश्रीः तदीया कुन्तलमाला विपक्षसेना- भटशिरसा मण्डलैः क्षणम् अविरहिता इव क्व नु न विलसति स्म। व्याख्या कलिता धारिता शिखण्डिना मयूराणां शिखण्डं पिच्छमेव मण्डनं भूषणं, तस्य श्री शोभा यया सा तदीया सोमदेवसैन्यसम्बन्धिनी कुन्तमाला प्रासपङ्क्तिः 'प्रासस्तु कुन्त' इत्यमरः। विपक्षाणां शत्रूणा सेना सैन्यं तासां भटा योद्धार- स्तेषां शिरांसि मूर्धानस्तेषां मण्डलस्समूहैः क्षणमीषत्कालायाडविरहितेव युक्तेव क्व नु कस्मिन्समराङ्गणप्रदेशे न विलसति स्म न प्रस्फुरति स्म। सर्वत्र विलसति स्मेति भावः। मयूरपिच्छशोभितास्तदीयसेनाकुन्ता क्षण शत्रुंमस्तक- धारिण इव सर्वत्र दृश्यन्ते स्मेत्यर्थः। भाषा मोरपंख की सजावट से सजाया हुआ सोमदेव के भालों का समूह, थोड़ी देर के लिये, शत्रु की सेना के योद्धाओं के मस्तक समूहों से युक्त होने के समान, कहाँ नही दिखाई देता था अर्थात् सर्वत्र दिखाई देता था।