विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ४३ ) व्याख्या पौरुषं पुरुषार्य एव काञ्चनं सुवर्णं तस्य कषोपले शुद्धयशुद्धिपरिचायक- नीलपाषाणरूपे, यशःपाण्डुसरोरुहाणां यशःस्वरूपशुभ्रपद्मानामुत्पत्तिस्थानरूपे पङ्के कृष्णवर्णपङ्करूपाभिषेऽवाप्तः प्राप्तः पाणेर्हस्तस्य प्रणयस्संव्रहणस्नेहो यस्मिन्नेवं भूते कृपाणे सङ्गेऽतिप्रहृष्टामतिप्रसन्नां दृष्टिं व्यापारयन् कुर्वन्—सुभट आबिरासीदि- त्यनेनान्वयः । पौरुषे काञ्चनाभेदस्यारोपस्य कृपाणे कषोपलत्वारोपैकारणत्वाद्य- शसि श्वेतपद्मारोपस्य च खड्गे पङ्कत्वारोपे कारणत्वात्परम्परितरूपकद्वयम् । भाषा पुरुषार्थरूपी सोने की काले कसौटी स्वरूप तथा यशरूपी श्वेत कमलों को उत्पन्न करने वाली तालाब की काली मिट्टी स्वरूप अपने हाथ को प्रिय लगने वाली तलवार को अत्यन्त हर्ष युक्त दृष्टि से देखता हुआ—एक वीर उत्पन्न हुआ । हेमाचलस्येव कृतः शिलाभिरुदारजाम्बूनदचारुदेहः । अथाऽऽविरासीत्सुभटस्त्रिलोक-त्राणप्रवीणश्चुलुकाद्विधातुः ॥५५॥ अन्वयः अथ उदारजाम्बूनदचारुदेहः हेमाचलस्य शिलाभिः कृतः इव त्रिलोक- त्राणप्रवीणः सुभटः विधातुः चुलुकात् आविरासीत् । व्याख्या अथ ब्रह्मणः स्व-चुलुके दृष्टिपातानन्तरं उदारं शुक्लं महत् 'उदारो दातृ- महतोः' इत्यमरः । जाम्बूनदमिव सुवर्णमिव 'रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टा- पदोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । चारुः सुन्दरो देहः शरीरं यस्य स अतएव हेमाचलस्य सुमेरोश्शिलाभिः कृत इव निर्मित इव त्रिलोकस्य त्रैलोक्यस्य त्राणे रक्षणे समुद्धरणे च प्रवीणो निपुणः सुभटः गुग्गोद्धा राजा ब्रह्मणो विधातुश्चुलुकादब्जतेरावि- रासीत्प्रादुर्बभूव । देहस्य जाम्बूनदेन सादृश्यादुपमा । सुभटशरीरे सुवर्णाचल- शिलानिमित्तत्वस्योत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा । इति नवभिः श्लोकैः कुलकम् ।१

१ कुलकादिलक्षणमस्मिन्यन्थे त्रिचत्वारिंशत्तमश्लोकटिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ।