विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१३६ विक्रमोर्वशीये अहमपि तव सूनान्वद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि ॥ १७ ॥ कुमारः—नार्हति तातो नृपगुणधारिताया दम्य नियोजयि- तुम् । राजा—अयि वत्स, मा मैवम् । शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभोऽपि स प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् । भुवनमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो गणः ॥ १८ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः ! राजा—मद्वचनादमात्यपर्षतं ब्रूहि, संभ्रियतामायुष्मतो राज्या- भिषेकः । (कञ्चुकी दुःशेन निष्क्रान्तः । सर्वं रुटिनिघातं रूपयति ।) परवत्ता पराधीनता । परतन्त्रः पराधीनः परवान्' इत्यमरः । शासनं आज्ञाकरणम् । सूनौ पुत्रे । सूतुः पुत्रेऽनुजे रवी इत्यनेकार्थे । विचरितानि कृतगमनानि मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥ १७ ॥ नृपगुणतो नृपश्रेष्ठः । 'महोक्षधारितायाम्' इत्यपि पाठः । दम्यवत्सतरी समाः इति त्रिकाण्डी ॥ शमयतीति । गन्धद्विपो गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन् अन्यान् गजाञ्शमयति परिभवति । गन्धगज लक्षणं च— यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृप- तर्विजयावहः ॥ इति । यतः बालोऽनेन तद्गजासिरिजेनेय इति रघून वचनोक्ते विवरान न दूरम् । भुजङ्गशिशोः विषं तरं प्रभवति मारणसमर्थं भवति । घातं वचनम् । उक्तं वाग्भट्टा—रसायणाथंयोगेनास्थिमथनुकारि धातवः इति । एष च समवधिप्रथया रवि भवन्ति । लक्षणानि च पिशनांश्रे दृष्टवष्टयङ्गिकपितानि । यथा — येन समाधमाद्या रच्यति विषत भेदरूपेष तेषौ तन्मोर्ध्वशारदः दैः वपुषि प्रनयतो वर्णेनद्रश्यतः। यो यत वक्षमोऽसौ नयनविषधरो दन्तरूपात् च द्विष्टां षष्ठानि पायमोदा मिनरवि च यति प्रसमो भ उद्भ्यः ॥ इति । एष बालावस्थोऽप्यधिपाटी राजा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थं घटुः । यतोऽयं गन्ध गजादयगणः समुदायी वयसा न रुणान्ति महादंगहो निजकार्यकरणसमर्थो