भारतकोश
विष्णु पुराण

विष्णु पुराण

Vishnu Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

पृष्ठ 171, कुल 558 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 171

१६० * श्रीविष्णुपुराण * [ अ० १४


वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम्।<br>तथान्यच्च नृपेत्थं तन्न सत्सङ्कल्पनामयम्॥ ९९लोकमें धन, राजा, राजाके सैनिक तथा और भी जो-जो वस्तुएँ हैं, हे राजन्! वे परमार्थतः सत्य नहीं हैं, केवल कल्पनामय ही हैं॥ ९९॥ जिस वस्तुकी
यत्तु कालान्तरेणापि नान्यां संज्ञामुपैति वै।<br>परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृप तच्च किम्॥ १००परिणामादिके कारण होनेवाली कोई संज्ञा कालान्तरमें भी नहीं होती, वही परमार्थ-वस्तु है। हे राजन्! ऐसी वस्तु कौन-सी है? ॥ १००॥ [तू अपनेहीको देख] समस्त
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः।<br>पत्न्याः पतिः पिता सूनोः किं त्वां भूप वदाम्यहम्॥ १०१प्रजाके लिये तू राजा है, पिताके लिये पुत्र है, शत्रुके लिये शत्रु है, पत्नीका पति है और पुत्रका पिता है। हे राजन्! बतला, मैं तुझे क्या कहूँ? ॥ १०१॥ हे महीपते! तू
त्वं किमेतच्छिरः किं नु ग्रीवा तव तथोदरम्।<br>किमु पादादिकं त्वं वा तवैतत्किं महीपते॥ १०२क्या यह सिर है, अथवा ग्रीवा है या पेट अथवा पादादिमेंसे कोई है? तथा ये सिर आदि भी 'तेरे' क्या हैं? ॥ १०२॥
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूय व्यवस्थितः।<br>कोऽहमित्यत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव॥ १०३हे पृथिवीश्वर! तू इन समस्त अवयवोंसे पृथक् है; अतः सावधान होकर विचार कि 'मैं कौन हूँ' ॥ १०३॥
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भाषितुम्।<br>पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम्॥ १०४हे महाराज! आत्मतत्त्व इस प्रकार व्यवस्थित है। उसे सबसे पृथक् करके ही बताया जा सकता है। तो फिर, मैं उसे 'अहम्' शब्दसे कैसे बतला सकता हूँ? ॥ १०४॥

इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीयेऽंशे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥


चौदहवाँ अध्याय

जडभरत और सौवीरनरेशका संवाद

श्रीपराशर उवाचश्रीपराशरजी बोले—उनके ये परमार्थमय वचन
निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम्।<br>प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्॥ १सुनकर राजाने विनयावनत होकर उन विप्रवरसे कहा॥ १॥
राजोवाचराजा बोले—भगवन्! आपने जो परमार्थमय
भगवन्यत्तवया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः।<br>श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः॥ २वचन कहे हैं उन्हें सुनकर मेरी मनोवृत्तियाँ भ्रान्त-सी हो गयी हैं॥ २॥ हे विप्र! आपने सम्पूर्ण जीवोंमें व्याप्त
एतद्विवेकविज्ञानं यदशेषेषु जन्तुषु।<br>भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्॥ ३जिस असंग विज्ञानका दिग्दर्शन कराया है वह प्रकृतिसे परे ब्रह्म ही है [इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं है] ॥ ३॥
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता।<br>शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता॥ ४परंतु आपने जो कहा कि मैं शिबिकाको वहन नहीं कर रहा हूँ, शिबिका मेरे ऊपर नहीं है, जिसने इसे उठा रखा है वह शरीर मुझसे अत्यन्त पृथक् है। जीवोंकी
गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता।<br>प्रवर्तन्ते गुणा ह्येते किं ममेति त्वयोदितम्॥ ५प्रवृत्ति गुणों (सत्त्व, रज, तम)-की प्रेरणासे होती है और गुण कर्मोंसे प्रेरित होकर प्रवृत्त होते हैं—इसमें मेरा कर्तृत्व कैसे माना जा सकता है? ॥ ४-५॥ हे परमार्थज्ञ!
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते।<br>मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थितां गतम्॥ ६यह बात मेरे कानोंमें पड़ते ही मेरा मन परमार्थका जिज्ञासु होकर बड़ा उतावला हो रहा है॥ ६॥

In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth