विष्णु पुराण

विष्णु पुराण
Vishnu Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)
DevanagariHindipublished558 पृष्ठ
पृष्ठ 195, कुल 558 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 195
१८४ * श्रीविष्णुपुराण * [ अ० ६
| संस्कृत श्लोक | हिन्दी अनुवाद |
|---|---|
| ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा।<br>तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम्॥ २१<br>आग्नेयमष्टमं चैव भविष्यन्नवमं स्मृतम्।<br>दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम्॥ २२<br>वाराहं द्वादशं चैव स्कान्दं चात्र त्रयोदशम्।<br>चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं तथा॥ २३<br>मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्।<br>महापुराणान्येतानि ह्यष्टादश महामुने॥ २४ | प्रथम पुराण ब्राह्म है, दूसरा पाद्म, तीसरा वैष्णव, चौथा शैव, पाँचवाँ भागवत, छठा नारदीय और सातवाँ मार्कण्डेय है॥ २१॥ इसी प्रकार आठवाँ आग्नेय, नवाँ भविष्यत्, दसवाँ ब्रह्मवैवर्त्त और ग्यारहवाँ पुराण लैङ्ग कहा जाता है॥ २२॥ तथा बारहवाँ वाराह, तेरहवाँ स्कान्द, चौदहवाँ वामन, पन्द्रहवाँ कौर्म, तथा इनके पश्चात् मात्स्य, गारुड और ब्रह्माण्डपुराण हैं। हे महामुने! ये ही अठारह महापुराण हैं॥ २३-२४॥ |
| तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च।<br>सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशमन्वन्तराणि च।<br>सर्वेष्वेतेषु कथ्यन्ते वंशानुचरितं च यत्॥ २५ | इनके अतिरिक्त मुनिजनोंने और भी अनेक उपपुराण बतलाये हैं। इन सभीमें सृष्टि, प्रलय, देवता आदिकोंके वंश, मन्वन्तर और भिन्न-भिन्न राजवंशोंके चरित्रोंका वर्णन किया गया है॥ २५॥ |
| यदेतत्तव मैत्रेय पुराणं कथ्यते मया।<br>एतद्वैष्णवसंज्ञं वै पाद्मस्य समनन्तरम्॥ २६ | हे मैत्रेय! जिस पुराणको मैं तुम्हें सुना रहा हूँ वह पाद्मपुराणके अनन्तर कहा हुआ वैष्णव नामक महापुराण है॥ २६॥ |
| सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु।<br>कथ्यते भगवान्विष्णुरशेषेष्वेव सत्तम॥ २७ | हे साधुश्रेष्ठ! इसमें सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश और मन्वन्तरादिका वर्णन करते हुए सर्वत्र केवल विष्णुभगवान्का ही वर्णन किया गया है॥ २७॥ |
| अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः।<br>पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश॥ २८ | छः वेदांग, चार वेद, मीमांसा, न्याय, पुराण और धर्मशास्त्र—ये ही चौदह विद्याएँ हैं॥ २८॥ |
| आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः।<br>अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव ताः॥ २९<br>ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः।<br>राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः॥ ३० | इन्हींमें आयुर्वेद, धनुर्वेद और गान्धर्व इन तीनोंको तथा चौथे अर्थशास्त्रको मिला लेनेसे कुल अठारह विद्याएँ हो जाती हैं। ऋषियोंके तीन भेद हैं—प्रथम ब्रह्मर्षि, द्वितीय देवर्षि और फिर राजर्षि॥ २९-३०॥ |
| इति शाखास्समाख्याताश्शाखाभेदास्तथैव च।<br>कर्तारश्चैव शाखानां भेदहेतुस्तथोदितः॥ ३१ | इस प्रकार मैंने तुमसे वेदोंकी शाखा, शाखाओंके भेद, उनके रचयिता तथा शाखाभेदके कारणोंका भी वर्णन कर दिया॥ ३१॥ |
| सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदास्समाः स्मृताः।<br>प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे द्विज॥ ३२ | इसी प्रकार समस्त मन्वन्तरोंमें एक-से शाखाभेद रहते हैं; हे द्विज! प्रजापति ब्रह्माजीसे प्रकट होनेवाली श्रुति तो नित्य है, ये तो उसके विकल्पमात्र हैं॥ ३२॥ |
| एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया।<br>मैत्रेय वेदसम्बन्धः किमन्यत्कथयामि ते॥ ३३ | हे मैत्रेय! वेदके सम्बन्धमें तुमने मुझसे जो कुछ पूछा था वह मैंने सुना दिया; अब और क्या कहूँ?॥ ३३॥ |
इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयेऽंशे षष्ठोऽध्यायः॥ ६॥