भारतकोश
विष्णु पुराण

विष्णु पुराण

Vishnu Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 558 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

२१० * श्रीविष्णुपुराण * [ अ० १३

यत्र तत्र स्थितायैतदमुकायेति वादिनः ।<br>दक्षिणाभिमुखा दद्युर्बान्धवास्सलिलाञ्जलीन् ॥ ९<br><br>प्रविष्टाश्च समं गोभिर्ग्रामं नक्षत्रदर्शने ।<br>कटकर्म ततः कुर्युर्भूमौ प्रस्तरशायिनः ॥ १०<br><br>दातव्योऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव ।<br>दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ ॥ ११<br><br>दिनानि तानि चेच्छात्तः कर्तव्यं विप्रभोजनम् ।<br>प्रेता यान्ति तथा तृप्तिं बन्धुवर्गेण भुञ्जता ॥ १२<br><br>प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा ।<br>वस्त्रत्यागबहिस्नाने कृत्वा दद्यात्तिलोदकम् ॥ १३<br><br>चतुर्थेऽह्नि च कर्तव्यं तस्यास्थिचयनं नृप ।<br>तदूर्ध्वमंगसंस्पर्शस्सपिण्डानामिष्यते ॥ १४<br><br>योग्यास्सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास्तथा ।<br>अनुलेपनपुष्पादिभोगादन्यत्र पार्थिव ॥ १५<br><br>शय्यासनोपभोगश्च सपिण्डानामिष्यते ।<br>भस्मास्थिचयनादूर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम् ॥ १६<br><br>बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते ।<br>सद्यश्शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु ॥ १७<br><br>मृतबन्धोर्दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।<br>दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ १८<br><br>विप्रस्यैतद् द्वादशाहं राजन्यस्याप्यशौचकम् ।<br>अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये ॥ १९बाहर दाह करें और फिर जलाशयमें वस्त्रसहित स्नान कर दक्षिण-मुख होकर **'यत्र तत्र स्थितायैतदमुकाय'**¹ आदि वाक्यका उच्चारण करते हुए जलांजलि दें ॥ ८-९ ॥<br><br>तदनन्तर गोधूलिके समय तारा-मण्डलके दीखने लगनेपर ग्राममें प्रवेश करें और कटकर्म (अशौच कृत्य) सम्पन्न करके पृथिवीपर तृणादिकी शय्यापर शयन करें ॥ १० ॥<br><br>हे पृथिवीपते ! मृत पुरुषके लिये नित्यप्रति पृथिवीपर पिण्डदान करना चाहिये और हे पुरुषश्रेष्ठ ! केवल दिनके समय मांसहीन भात खाना चाहिये ॥ ११ ॥ अशौच कालमें, यदि ब्राह्मणोंकी इच्छा हो तो उन्हें भोजन कराना चाहिये, क्योंकि उस समय ब्राह्मण और बन्धुवर्गके भोजन करनेसे मृत जीवकी तृप्ति होती है ॥ १२ ॥ अशौचके पहले, तीसरे, सातवें अथवा नवें दिन वस्त्र त्यागकर और बहिर्देशमें स्नान करके तिलोदक दे ॥ १३ ॥<br><br>हे नृप ! अशौचके चौथे दिन अस्थिचयन करना चाहिये; उसके अनन्तर अपने सपिण्ड बन्धुजनोंका अंग स्पर्श किया जा सकता है ॥ १४ ॥ हे राजन् ! उस समयसे समानोदक² पुरुष चन्दन और पुष्पधारण आदि क्रियाओंके सिवा [पंचयज्ञादि] और सब कर्म कर सकते हैं ॥ १५ ॥<br><br>भस्म और अस्थिचयनके अनन्तर सपिण्ड पुरुषोंद्वारा शय्या और आसनका उपयोग तो किया जा सकता है, किन्तु स्त्री-संसर्ग नहीं किया जा सकता ॥ १६ ॥ बालक, देशान्तरस्थित व्यक्ति, पतित और तपस्वीके मरनेपर तथा जल, अग्नि और उद्वन्धन (फाँसी लगाने) आदिद्वारा आत्मघात करनेपर शीघ्र ही अशौचकी निवृत्ति हो जाती है ³ ॥ १७ ॥ मृतकके कुटुम्बका अन्न दस दिनतक न खाना चाहिये तथा अशौच कालमें दान, परिग्रह, होम और स्वाध्याय आदि कर्म भी न करने चाहिये ॥ १८ ॥ यह [दस दिनका] अशौच ब्राह्मणका है; क्षत्रियका अशौच बारह दिन और वैश्यका पन्द्रह दिन रहता है तथा शूद्रकी अशौच-शुद्धि एक मासमें होती है ॥ १९ ॥

१- अर्थात् हमलोग अमुक नाम-गोत्रवाले प्रेतके निमित्त, वे जहाँ कहीं भी हों, यह जल देते हैं।
२- समानोदक (तर्पणादिमें समान जलाधिकारी अर्थात् सगोत्र) और सपिण्ड (पिण्डाधिकारी)-की व्याख्या कूर्मपुराणमें इस प्रकार की है—

'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥'
अर्थात् सातवीं पीढ़ीमें पुरुषकी सपिण्डता निवृत्त हो जाती है, किन्तु समानोदकभाव उसके जन्म और नामका पता न रहनेपर दूर होता है।

३- परन्तु माता-पिताके विषयमें यह नियम नहीं है; जैसा कि कहा है—

पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकी भवेत् ॥