विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

कुटुम्बिनी सुप्रयाता धौतोपस्करभाजना ॥४॥ साध्यानां राम बीजानां पशूंश्च सुकृतेस्य च ॥ शाकानां व्यञ्जनानां च स्वजातानां गतेऽहनि ॥५॥ शक्तिं कुर्यात्सदा तस्य वहिनोपदमनेन च ॥ देशे शुचौ सुप्रयाता सुसहायगुणान्विता ॥ ६ ॥ सर्वं प्रक्षालितं कार्यं केशकीटादिवर्जितम् ॥ भूमावुत्तु- पलितायां स्थार्थं राम न किञ्चन ॥७॥ सर्वं साध्यमथान्नार्थं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥ नित्यं परिपंचेद्राम नास्त्वार्थं केनचित् क्वचित् ॥८॥ उपादान- मथादाय प्रविश्य च गृही गृहम् ॥ शुचौ प्रक्षालितं सर्वं चोपादानमुपस्यसेत ॥ ९ ॥ सुप्रक्षाल्य तथा भागं पवित्रिण समुत्क्षिपेत् ॥ ११ ॥ नम- ह्युपादानं साद्यात्तु विधिना ततः ॥ १० ॥ धौतवासाः सुप्रयतः स्वाचान्तः सुसमाहितः ॥ प्रविश्य देवताबेश्म प्राग्वद्गुकुलोद्वह ॥ ११ ॥ नम- स्कारादिकं सर्वं प्रकुर्वीत समाहितः ॥ उपादानानुसंधानं त्वादामं चाप्यनन्तरम् ॥ १२ ॥ इज्याकालस्य धर्मज्ञ कुर्यात्प्रयतमानसः ॥ १३॥ आस्त्र- भोगः प्रयतन्तात्मा कुर्याद्देव्येज्यां रणचण्डक ॥ क्रोधं नियम्यात्माहिति निविष्टस्तद्भावाभावपहितश्च नित्यम् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णोधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शङ्करगीतासूपादानकरणो नाम द्विपष्ठितमोऽध्यायः ॥६२॥ ॥ शङ्कर उवाच ॥ पाद्योपान्तकं कर्म कृत्वा प्रागुक्तमञ्जसा ॥ निवेद्य दर्पणे देवे ततो मात्रां निवेदयेत् ॥ १ ॥ बर्जितस्तु परिधोनार्थं प्रयततः सुसमाहितः ॥ तैलमुद्वर्तनं चैव चमसं चाप्यनन्तरम् ॥ २ ॥ ततो निष्पुंसनं कृत्वा देयान्यन्यामनानि च ॥ रोपं कार्लियकं चैव तथा वै बीजपूरकम् ॥ ३ ॥ वणंके तगरं चैव प्रियङ्गुं गौरसर्षपाः ॥ सर्वोषधीवृक्षंवीजं सर्वौषधीश्च भार्गवा॥४॥ रत्नोदकं च विविधं स्नानीयमुदकं तथा ॥ स्नानीयं च ततो राम सुगन्धं च दापयेत्॥५॥ ततः सुवर्णमणीर्थ्यायाः कलशाः सुमनोहराः ॥ स्वलंकृताः प्रदातव्याः फलपुष्पपूरिताः॥६॥ पुष्पगन्धयुता राम पवित्रण पवित्रिताः ॥ शुभानं तीर्थसारितां राम पुण्यजलैः शुभैः॥ ॥७॥ यथाविभवतस्तेषां बहुत्वमपि कारयेत् ॥ तस्मिन्काले तथा कार्यं क्वेडितोत्कृष्टनिःस्वनम् ॥८॥ जयशब्दं च विपुले शङ्खभेरीविमिश्रितम्॥ उदकुम्भणार्थायं ततो दद्याच्च शाटकम् ॥ ९ ॥ ततो राम प्रदालतव्यं धौतवासोयुगं शुभम् ॥ ततस्तू पूर्णकलशात्स्नानानां प्रदक्षिणम् ॥ १० ॥ कृत्वा राम क्षिपेद्देवां पुष्पपृष्टशोभितम् ॥ ततस्त्वाचमनीयं च पूर्ववद्विनिवेदयेत् ॥ ११ ॥ मङ्गलानि च मुख्यानि ततो दद्याद्विचक्षणः ॥ सत्यासनस्थं देवेशं मर्चयिष्याम्यतः परम् ॥ १२ ॥ स्नानानानि त्यजन्तामित्यवं परिकीर्तितयेत् ॥ मार्गयाश्चाद्यारभ्य पाद्योपान्तकं पुनः ॥ १३ ॥ कर्तव्यं सकलं कर्म त्वावाहनविसर्जनम् ॥ ततोऽनुलेपनं दद्याद्व्यजनेन च वीजयेत् ॥ १४ ॥ ततश्च वीटकं दद्यात्तथा कूर्चप्रसादनम् ॥

---

• १ ‘सुप्रबन्धं’ इति ख० । २ ‘परिच्छेदाम’ इति ख० । ३ ‘परिदानार्थं तथा वै बीजपूरकम्’ इति ख० । ४ ‘साम्यानानाम्’ इति क० । ५ ‘कूर्चप्रसाधनम्’ इति ख० ।