विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि०ध० ॥ ३१ ॥

प्र० खं० अ० ६९ ॥ ३१ ॥

ज्ञानाहंकृत्यं यदि नास्ति तत्त्वं यामे विशुद्धस्तु तथा चतुर्थे ॥ युञ्जीत योगं रिपुकालभूतं योगेन बुद्धिं संपुषोति सर्गम् ॥ ६४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शङ्करगीतासु स्वाध्यायकालकथने नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ शङ्कर उवाच ॥ जानुद्वयं सुदृङ्गुमं चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ॥ १ ॥ चतुर्णामासनानां च बद्धा तत्रैकमासनम् ॥ योगं युञ्जीत विविधमथावदवदूर्ध्वशः ॥ २ ॥ राम उवाच ॥ योगासनानि चत्वारि भगवन्कानि ब्रूहि मे ॥ येषामेकसमाश्रित्य योगं युञ्जीत मानवः ॥ ३ ॥ शङ्कर उवाच ॥ स्वस्तिकं सर्वतोभद्रं पर्यङ्कं कमलासनम् ॥ योगासनानि चत्वारि तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ४ ॥ आसने जानुनी कृत्वा यथावस्तुसमाहितः ॥ वामं कृत्वाेतरे पादे वामजङ्घोपरिस्थितम् ॥ ५॥ स्वस्तिकं नाम तत्प्रोक्तमासनं प्रथमं शुभम् ॥ ऊरू च जानुनी जङ्घे पद्ममासनगतः समम् ॥ ६॥ आसनं सर्वतोभद्रं तद्विद्धि मनुजोत्तम ॥ पर्यङ्कं योगपट्टेन बध्नीयात्पुष्टयोगतः ॥ ७॥ आकुञ्च्य जानुनी सम्यक्पादौ कृत्वा च बाह्यतः ॥ दक्षिणं वामजङ्घायां पर्यङ्गासनकारणम् ॥ ८ ॥ आसने सर्वतोभद्रे यदा भवति मानवः ॥ ऊरूभ्यांतान्तरांश्चरणांस्तदा म्यात्कमलासनम् २ ॥ ९ ॥ आसनस्थस्य कर्म निबोध गदतो मम ॥ समानानीयोरुमूलेन हस्तौ भार्गव नियतौ ३ ॥ ०कृत्वांचोत्तानों समौ विद्वान्नाभ्योरुपरि दक्षिणामाऽङ्गुल्यैच्छाद्यकं विद्धानङ्गुलीनां तु विन्यसेत ॥ ११ ॥ किंचिदाकुञ्चिताङ्गुष्ठौ कर्तव्यौ च तथा करौ ॥ उत्थाप्याथ विततं कृत्वा गात्रं परिपुष्टयम् ॥ १२ ॥ पृष्ठमाकुञ्च्ययत्नतस्य देहमुन्नामयत्सुधीः ॥ निष्कम्पो सुदृढम्पुज्वौ नातिनम्त्यां न कुञ्चिताम् ॥ १३ ॥ ग्रीवां विधायग्यद्नालिच्छिद्रः कार्यं समं सदा ॥ संपश्यन्नासिकाग्रं ४ स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १४ ॥ किञ्चिन्निमीलिते नेत्रे दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥ तालुमध्यगतनेव जिह्वाग्रेण समाहितः ॥ १५ ॥ स बद्धकङ्कणो विद्वानभ्यासांमात्यनं जयेत् ॥ जित्वा वायुं यथाशक्ति योगं युञ्जीत बुद्धिमात् ॥ १६ ॥ आदौ तु चिन्तयेन्मूर्ध्ना भूमिं पञ्चगुणान्विताम् ॥ लब्धलक्षो महायोगी भूमियोगं समुत्सृजेत ॥ १७ ॥ ततश्चतुर्गुणं ध्यानं कर्तव्यमुदके द्विज ॥ लब्धलक्ष अपां योगी जलद्यागं समुत्सृजेत ॥ १८ ॥ ततस्तु योगं युञ्जीत त्रिगुणे द्विज तेजसि ॥ लब्धलक्ष्य तत्रापि वह्नियोगं समुत्सृजेत ॥ १९ ॥ ततस्तु योगं युञ्जीत पवने द्विगुणं द्विज ॥ लब्धलक्षश्च तत्रापि वायुयोगं समुत्सृजेत ॥ २० ॥ ततस्त्वेकगुणं योगे युञ्जीत गगने बुधः ॥ लब्धलक्ष्य तत्रापि मनोयोगमथाभिवेतू ॥ २१ ॥ मनसश्चन्द्रमाः प्रोक्तः प्रथमं चन्द्रमण्डले ॥ अर्चेवलं बुधः कृत्वा चन्द्रमण्डलमध्यगे ॥ २२ ॥

---

१ 'बुद्धिम्' इति क० । २ 'मत्वाकमलमिति' इति ख० । ३ 'योगपादेन' इति ख० । ४ 'नासग्रां पश्यनं जपेत्' इति ख० । ५ 'सहमान' इति-