विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध०
॥ ४२ ॥
प्र० सं०
अ० ७२
॥ ४३ ॥

भुवनस्य च ॥१४॥ त्रैलोक्यं सकलं देव प्रकृतिर्विकृतिश्च ते ॥ ममापि सुमहाभाग प्रसादसुमुखो ह्यसि ॥ १५॥ तत्समाचक्ष्व भगवांश्छिन्न संशयान्मन्मसि
स्थितान् ॥ वरुण उवाच ॥ यथास्ति ते संशयमत्राहं छेत्तास्मि ते तत्र न संशयोऽत्र ॥ यथा ममाशीविषरान्तकोऽसौ तथा भवान्मे रणचण्डवेगः ॥
॥१६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० श्रीपरशुरामवरुणकृतस्तोत्रो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥ राम उवाच ॥ स्निग्धवर्षोपसंक्लेश
यादोगणजलेश्वर ॥ त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि कालसंख्यां महाभुज ॥ १ ॥ वरुण उवाच ॥ अनादिनिधनः कालो रुद्रःसंकर्षणः स्मृतः ॥ सर्वभूत
समत्त्वाच्च स तु रुद्रः प्रकीर्तितः ॥ २ ॥ अनादिनिधनत्वेन स महान्परमेश्वरः ॥ निमेषादपि सूक्ष्मत्वात्संस्मृतस्त्वेतरे ह्यति ॥ ३ ॥ तस्य
सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य कालस्य परमेष्ठिनः ॥ दुर्विभाव्या महाभाग योगिनामपि सूक्ष्मता ॥ ४ ॥ पद्मपत्रसहस्रं तु सूच्या वै भिद्यते यदा ॥
समकालं तु तद्भिन्नमबुधो मन्यते जनः ॥ ५ ॥ कालक्रमेण तद्भिन्नं सा तस्य द्विज सूक्ष्मता ॥ तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य न चातिसहते द्विजा ॥ ६ ॥
नामसंख्यां बुधैर्ज्ञेया ग्रहगत्यनुसारतः ॥ तत्र ताराग्रहाः पञ्च द्वौ च ज्ञेयौ महाग्रहौ ॥ ७ ॥ उभयोश्च द्वौ ज्ञेयावेवं प्रोक्ता नव ग्रहाः ॥
भौमज्ञजीवशुक्रमन्दौस्मरास्ताराग्रहास्स्मृताः ॥ ८ ॥ चन्द्रादित्यौ तथा राम विज्ञेयौ द्वौ महाग्रहौ ॥ उभयोश्च द्वौ ज्ञेयौ राहुः केतुश्च भार्गव ॥ ९॥
चण्डक्रगत्या कालस्य परिच्छेद्सुखो यदा ॥ तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य भार्गव ॥ १० ॥ भगणेन समयेन ज्ञेया द्वादश राशयः ॥
त्रिंशांशश्च तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते ॥ ११॥ आदित्याद्विप्रकृष्टस्तु भागे द्वादशके तथा ॥ चन्द्रमास्यात्तदा राम मासाद्येन न संशयः
॥ १२ ॥ भागद्वादशकेनैव तिथ्यांस्तिथ्यां क्रमेण तु ॥ चन्द्रमाः कृष्णपक्षान्ते सूर्येण सह युज्यते ॥ १३ ॥ सन्निकर्षपदार्थम्य सन्निकर्षमथा
परम् ॥ चण्डांकेर्बुधैर्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते ॥ १४ ॥ सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्योदयास्स्मृताः ॥ आदित्यराशियोगेन सौरो मासः
प्रकीर्तितः ॥ १५ ॥ सर्वेषांमपिचैतेषां नाक्षत्रो मास इष्यते ॥ तिथिर्नैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्तितः ॥ १६ ॥ अहोरात्रेण चैकेन सावनो
दिवसस्स्मृतः ॥ आदित्यभागभागेन सौरो दिवस उच्यते ॥ १७ ॥ चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रो दिवसस्स्मृतः ॥ माने मासस्तु नाक्षत्रः सत्रिं-
शत्त्रिभिर्दिनैः ॥ १८ ॥ पूर्णेष्वेषु मासेषु मासस्त्रिंशद्दिनः स्मृतः ॥ सौरेणार्षाद्बस्तु मासेन पदा भवति भार्गव ॥ १९ ॥ सावनेन तु मानेन दिवसै-
केन पूर्यते ॥ उत्तराणाञ्च ते गम प्रोक्तास्संवत्सरेण षट् ॥ २० ॥ सांवत्सरम्यान्ते मानेन शशिनन तु ॥ एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि

---

१ 'सूक्ष्मात्सूक्ष्मततो बस्ति' इति क० । २ 'तन्नातिसहतो' इति ख० । ३ 'मानसंज्ञां' इति ब० । ४ 'दृष्टच्छेदस्तु यदा' इति ल० । ५ 'सन्निकर्षादथापरम्' इति ख० ।