विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

भृगुनन्दन ॥ २१ ॥ संमाह्वये साष्टमासे दिनषोडशकान्विते ।१ नाडीचतुष्टयान्ते तु तस्मान्मासोऽतिरिच्यते ॥ २२ ॥ स चाधिमासकः प्रोक्तः काम्यकर्मसु गर्हितः ॥ यदा चान्द्रेण मानेन पूर्णस्संवत्सरो भवेत् ॥ २३ ॥ तदा नाक्षत्रमानेन स मासो वार्षिको भवेत् ॥ एवं कालस्य सूक्ष्मस्य प्रोक्तं मानतदुद्भवम् ॥ २४ ॥ येनेयेन च मानेन यद्यत्कार्यं निबोध तत् ॥ २५ ॥ अब्दायनं तु ग्रहचारकर्म सौरेण मानेन सदा व्यवस्येत् ॥ सत्राण्युपास्त्यान्यथ सावनेन लोके च यत्स्याद्व्यवहारकर्म ॥ २६ ॥ स्यात्पूर्वकालक्षयपूरणार्थं चान्द्रेण मानेन युगं च राज्ञः ॥ नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दोर्मानेन कुर्याद्गणनात्मकेन ॥२७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं०वरुणं प्रति परशुरामप्रश्नेऽर्कादिमासवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥ वरुण उवाच ॥ लघ्वक्षरसमा मात्रा निमेषः परिकीर्तितः ॥ १ ॥ अतः सूक्ष्मतरः कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम ॥१॥ नोपलभ्यं यथा दृश्यं सूक्ष्मं परमाणुतः ॥ द्वौ निमेषौ त्रुटिज्ञेया प्राणो दशत्रुटिः स्मृतः ॥ २ ॥ विनाडिका तु षट्प्राणास्ताः षष्टिनार्डिका मता ॥ अहोरात्रं च ताष्षष्ट्या नित्यमेतैः प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ त्रिशन्मुहूर्त्तश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः ॥ तत्र पञ्चदश प्रोक्ता मता राम नित्यं दिवाचराः ॥ ४ ॥ उत्तरां तु यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः ॥ तदा तथा भवेद्वृद्धिर्दिवसस्य महाभुज ॥ ५ ॥ दिवसस्य यथा तथा राम वृद्धिं समधिगच्छति ॥ तदाश्रितमुहूर्त्तानां ज्ञेया हानिश्च तदा ॥ ६ ॥ दक्षिणां च यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः ॥ दिवसस्य तदा हानिमँहार्ता व्या नित्यमेव तु ॥ ७ ॥ क्षीयन्ते दिनहानौ तु तन्मुहूर्त्तास्तथैव च ॥ रात्र्याश्रिताश्च वर्धन्ते रात्रिवृद्धौ तथातथा ॥ ८ ॥ यदा मेषं सहस्रांशुस्तुलं च प्रतिपद्यते ॥ समानात्रिदिनः कालो विषुवच्छब्दवाचकः ॥९॥ तत्र दानं स्वल्पमपि महद्भवति भार्गव ॥ श्राद्धं जप्यं हुतं दत्तं यच्चान्यत्सुकृतं भवेत् ॥ १० ॥ सूर्यसंक्रमणात्स्यान्ते सौरो मासस्समाप्यते ॥ सौरमासद्वयं राम ऋतुरित्यभिधीयते ॥ ११ ॥ ऋतुत्रयं चायनं स्यात्तद्वयं च समा स्मृता ॥ देवतानामहोरात्रं स च राम प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥ मेषादिषट्के सूर्ये तेषां दिवस उच्यते ॥ तुलादिषट्के सूर्ये तेषां रात्रिः प्रकीर्तिता ॥ १३ ॥ पितॄणां चांद्रमासेन अहोरात्रोभिधीयते ॥ कृष्णपक्षाष्टम्यामूर्ध्वं तेषां रात्र्युदयः स्मृतः ॥ १४ ॥ शुक्ल- पक्षाष्टमीमध्ये तेषामस्तमयस्तथा ॥ अर्धरात्रः पौर्णमास्यां पितॄणां समुदाहृतः ॥ १५ ॥ कृष्णापक्षावसाने च तेषां मध्याह्न उच्यते ॥ कृष्णपक्षस्य तत्प्रातश्चां श्राद्धं प्रदीयते ॥ कृष्णपक्षस्य श्राद्धं यश्च नित्यं करिष्यति ॥ सततं तर्पितास्तेन भवन्ति

---

१ 'वर्षद्वये' इति क० । २ 'कार्मिकौ' इति क० । ३ "विनालिका' इति ख० ।