विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

दिवसा व्यतीता न चागता ये च महानुभाव ॥ अनादिसत्त्वात्परमेश्वरस्य ह्यानन्त्यभावाच्च तथा त्वसंख्याः ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्र० मा० सं० वरुणरामसंभाषणे कालसंख्यावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ वज्र उवाच ॥ यदेतदुक्तं रामस्य वरुणेन महात्मना ॥ एतच्छ्रुत्वा तु मे जातस्संशयो भृगुनन्दन ॥ १ ॥ अस्मिंस्तु भारते वर्षे परिक्षीणे युगे तथा ॥ अवस्था या भवेद्ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ युगेयुगे परिक्षीणे वर्षे यद्भव भारते ॥ संग्रामेण विनश्यंति प्रायो वर्णोत्तमा जनाः ॥ ३ ॥ वज्र उवाच ॥ अस्मात्कृतयुगाद्धीन्यतीतं युगत्रयम् ॥ तेष्वहं श्रोतुमिच्छामि संग्रामं भृगुनन्दन ॥ ४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आसीत्कृतयुगस्यान्ते विप्राणां क्षत्रियैस्सह ॥ वैश्यानां च सशुद्राणां युद्धं परमदारुणम् ॥ ५ ॥ वर्णत्रयं तत्र रणे क्षत्रियैर्वनिपातितम् ॥ (ततश्च ब्राह्मणाः केचित्क्षत्रियानेतमब्रुवन् ॥ ६ ॥ अल्पैर्भवद्भिः कार्येण वयं केन विनिर्जिताः ॥) तानब्रुवन्महाभागाः क्षत्रियास्सत्यसंगराः ॥ ७॥ एकोऽस्माकं द्विजश्रेष्ठस्सेनानीरिति विश्रुतः ॥ सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो वयं तस्य मते स्थिताः ॥ ८ ॥ भवतां बहुचित्तत्वाद्वाह्यं तस्मात्पदेपदे ॥ जयामो विपुलं सैन्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ९ ॥ क्षत्रियैरेवमुक्तास्ते ब्राह्मणास्संशितव्रताः ॥ शशाङ्कं शरणं जग्मुर्द्विजेशं सोममञ्जसा ॥ १० ॥ स तानुवाच धर्मात्मा सोमो राजा द्विजोत्तमान् ॥ प्रयागे भार्गवो विद्वान्ब्राह्मणस्संशितव्रतः ॥ ११ ॥ शूर इत्येव विख्यातो नित्यं वसति धार्मिकः ॥ प्रमतिर्नाम तस्यास्ति पुत्रो धर्मभृतां वरः ॥ १२॥ सर्वशास्त्रार्थकुशलो धनुर्वेदपरायणः ॥ विष्णुमभ्युद्यमप्राप्तो युष्मत्कार्यार्थसिद्धये ॥ १३ ॥ कृत्वा सेनाप्रणेतारं तं तु कृष्णाजिनध्वजम् ॥ निर्मर्यादाद्रणे सर्वान्क्षत्रियांस्तान्विजेष्यथ ॥ १४ ॥ सोमस्य वचनं सर्वैरेवमुक्तैर्द्विजैः कृतम् ॥ प्रायः क्षत्रियहीनयं लध्वी वसुमती कृता ॥ १५ ॥ आदौ कृता क्षत्रबलैर्विमर्दैर्द्विजैर्जगता ॥ एवं कृतयुगस्यान्ते युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ १६ ॥ तथा त्रेतायुगस्यान्ते राक्षसैर्युद्धं क्रूरैश्शरैः ॥ राष्ट्राद्राज्ञामथासाद्य पार्थिवास्सगणा हताः ॥ १७ ॥ राजा भीमरथो नाम विष्णुर्मानुष्यरूपधृक् ॥ दिवोदासान्वये जातो निजघानाथ राक्षसान् ॥ १८ ॥ एवं त्रेतायुगस्यान्ते महाविजयकाङ्क्षिभिः ॥ राक्षसैः क्षत्रिया युद्धे केशवेन च ते हताः ॥ १९ ॥ तथैव द्वापरस्यान्ते वासुदेवार्जुनौ रणे ॥ चक्रतुर्वसुधां लध्वीं नरनारायणौ नृप ॥ २० ॥ द्वापरे द्वापरे राजंस्तथैव मधुसूदनः ॥ एकमेव यजुर्वेदं चतुर्था व्यभजत्पुनः ॥ २१ ॥ द्वापरेस्मिन्नृपातीते वसिष्ठकुलवर्धनः ॥ पाराशरस्सुतश्श्रीमान्विष्णुद्वैपायनः स्मृतः ॥ २२ ॥ प्रकाशो जनितो येन लोके

---

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः ख० नास्ति । २ 'ततश्च ब्राह्मणाब्रुवुः क्षत्रिया' इति ख० । ३ 'शस्त्रबलकुशलो' इति क० ।