विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

पद्मम् ॥ २० ॥ जीवबीजान्यसंगेण तत्स्थानं परमेश्वरः ॥ प्रपूरयति धर्मज्ञ राजन्केनापि हेतुना ॥ २१ ॥ वज्र उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये यो भेदो भृगुनन्दन ॥ तमहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे कौतुकं महत् ॥ २२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये शृणु भेदं नराधिप ॥ समतीते यथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते ॥ २३ ॥ सप्तमस्य चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा ॥ यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः ॥ २४ ॥ रामेणैव तदा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः ॥ वर्तमाने तु यद्वृत्तं कल्पे यदुकुलोद्वह ॥ २५ ॥ रामस्य चरितं बद्धं तदा वाल्मीकिना शुभम् ॥ अतीतकल्पे यद्वृत्तं मया तत्काव्यके वने ॥ २६ ॥ युधिष्ठिराय कथितं धर्मपुत्राय पार्थिव^१ ॥ कल्पानां सति सादृश्ये भेद एष तवेरितः ॥ २७ ॥ तेषां स्वरूपं च तथा तथा राजन्शुभक्रमम् ॥ ब्रह्मजन्मविसर्गश्च तथा तस्य पृथग्विधाः ॥ २८ ॥ कार्तिकेयस्य लक्ष्म्याश्च तथा देवस्य शूलिनः ॥ एवमाद्याः प्रभेदास्तु त्वया ज्ञेया नु पार्थिव ॥ कल्पादीनां महाराज चान्यत्रापि यदृदृहे ॥ २९ ॥ सादृश्येभेदविद् भूमिपाल कल्पस्यकल्पस्य मर्यादेतो ते ॥ युगादिभिन्नस्य च दैवतानि वक्ष्याम्यतस्तानि निबोध राजन् ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं०कल्पासादृश्यो ना- मैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भगवान्वासुदेवश्च तथा संकर्षणः प्रभुः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च कृतादीनां च देवताः ॥ ॥ १ ॥ तथा खण्डयुगानीह द्वादशोक्तानि भूपते ॥ षष्टाब्दं च विवर्त्तन्ते पञ्चाब्दानि पृथक्पृथक् ॥ २ ॥ तेषां तव प्रवक्ष्यामि दैवतान्यु पृथ- क्पृथक् ॥ विष्णुर्बृहस्पतिश्शक्रो वह्निस्त्वष्टा तथैव च ॥ ३ ॥ अहिर्बुध्न्यश्च पितरो विश्वेदेवा निशाकरः ॥ इन्द्राग्नी चैव नासत्यौ भगश्चैव महा- बलः ॥ ४ ॥ इति द्वादश ते प्रोक्ता मया खण्डयुगेश्वराः ॥ अथ षष्ट्यब्दनामानि निबोध गदतो मम ॥ ५ ॥ वर्तमाने तथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते ॥ तस्यैव च चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा ॥ ६ ॥ यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः ॥ लक्ष्मणेन तथा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः ॥ ७ ॥ माधुशुक्लँ समारभ्य चन्द्रार्को वासपक्षगो ॥ जीवयुक्तौ यदा स्यातां षष्ट्यब्दादिस्तदा स्मृतः ॥ ८ ॥ प्रभवे विभवः शुकुः प्रमोदश्च प्रजापतिः ॥ वैष्णवे तु युगे पञ्च प्रोक्तास्संवत्सराश्शुभाः ॥ ९ ॥ अङ्गिरा श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ अब्दा जीवयुगे पञ्च येषामाद्याश्शुभाह्वयः ॥ ॥ १० ॥ ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः ॥ शक्राब्दाः पञ्च निर्दिष्टा येषामाद्याशुभो शुभौ ॥ ११ ॥ वह्निस्त्वभावानुत्तरणो वारिंदश्च तथाऽव्ययः ॥ आग्नेयाः पञ्च निर्दिष्टा द्वितीयं तेष्वशोभनम् ॥ १२ ॥ सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः ॥ त्वादू पञ्च युगे तेषां द्वितीयं तु

---

^१ 'पार्थिवश्च' इति ख० ।