विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध०	पृ० सं०
॥ ६४ ॥	अ० ८१

ब्राह्मं सर्वैष्णवम् ॥ चतस्रस्तामथाषाढे द्वे मैत्रे यदुनन्दन ॥ ६ ॥ पञ्चतारः स्मृतो हस्तः प्राजापत्यं च वासवम् ॥ सार्प पित्र्यमथार्यम्यं पञ्चतारं परिकीर्तितम् ॥ ७ ॥ आदित्यमण्डलं कार्यं पद्मवर्णं नराधिप ॥ श्वेतं चन्द्रमसः कार्यं रक्तं कार्यं कुजस्य च ॥ ८ ॥ नीलं बुधस्य कर्तव्यं पीतवर्णं बृहस्पतेः ॥ श्वेतं शुक्रस्य कर्तव्यं कृष्णं सौरस्य पार्थिव ॥ ९ ॥ आकाशवर्णं तमसः केतोर्धूम्रभं तथा ॥ रक्तवर्णं कृत्तिकानां फाल्गुनीद्वितयस्य च ॥ १० ॥ हस्तस्य च सपौष्णस्य मैत्रस्य च नराधिप ॥ पीतं पुष्यस्य केश्यस्य शाक्राडवायोस्तथा ॥ ११ ॥ श्वेते सौम्यस्य रौद्रस्य आप्यवारुणयोस्तथा ॥ आदित्यसार्पिषण्णां ब्राह्मवायव्ययोस्तथा ॥ १२ ॥ प्रौष्ठपादद्वयस्याथ श्वेतमेवाभिधीयते ॥ विचित्रवर्णं त्वाष्ट्रस्य वैश्वदेवस्य चाप्यथ ॥ १३ ॥ आश्विनस्य तथा कार्य नित्यमेव नराधिप ॥ कृष्णं याम्यस्य मूलस्य पालाशं श्रवणस्य च ॥ १४ ॥ विशाखायां पीतरक्तं कर्तव्यं नृपमण्डलम् ॥ १५ ॥ यथोक्तेनार्चनं नरेन्द्र कृत्वा पूर्वं ग्रहस्थानथ मण्डलं स्वम् ॥ ऋक्षस्य वा पूज्यत- मस्य राजन्पूजा विधेया तदनन्तरं च ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ग्रहमण्डलनिवेशो नामाकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८॥

---

मार्कण्डेय उवाच ॥ शकृन्मूत्रं तु संगृह्य श्वेतस्य वृषभस्य च ॥ श्वेतगोः पयसा सार्धं स्नातव्यं कुशवारिणा ॥ १ ॥ जन्मऋक्षपीडायां तत्स्नानोपा- द्विमुच्यते ॥ शिरीषचन्दनाश्वत्थताटनागसुभिर्नरः ॥ २ ॥ स्नानञ्चेन्मानसे तते तस्माद्दोषा विमुच्यते ॥ सिद्धार्थकान्प्रियङ्गुं च शतपुष्पां शतावरीम् ॥ ३ ॥ स्नातव्यमम्भसि क्षित्त्वा कर्मक्षै नृप पीडिते ॥ प्रियङ्गुर्विल्वसिद्धाथैयवाध्वत्यसुराह्वाय् ॥ ४ ॥ चन्दनादुकसंयुक्तं स्नाने सांघातिके हिते ॥ सर्वगन्धोदकैः स्नानं तथा सिद्धार्थकैः शुभैः ॥ ५ ॥ पीडिते सामुदायर्क्षे पुंसां कल्मषनाशनम् ॥ वृषशृङ्गोद्धृतमृदा तथा विल्वोदकैः शुभैः ॥ ६॥ शतपुष्पासमामोहैः स्नानं वैनाशिके भवेत् ॥ पीडिते चाभिषेकर्क्ष सर्वगन्धोदकैस्तथा ॥ ७ ॥ पीडिते देशऋक्षे युद्धेस्नानं विधीयते ॥ मृत्तिकाश्च प्रवक्ष्यामि गदतः शृणु मे नृप ॥ ८ ॥ नदीकूलद्वयान्मध्यात्संगमात्सप्तनदात्तथा ॥ अश्व- स्थानाद्गजस्थानाद्गोस्थानाद्धद्रिमस्तकात् ॥ ९ ॥ सर्पस्थानात्सवल्मीकाद्वाजस्थान्हादरालयात ॥ गजशृङ्गोद्धृतां चैव वृषशृङ्गोद्धृतां तथा॥१०॥ सर्वबीजोदकमातो जातिलक्षणापीडने ॥ मुच्यते किल्विषाइद्राजन कार्या विचारणा ॥ ११ ॥ इदमापः प्रवततः स्नानमन्त्राः प्रकीर्तिताः ॥१२॥ स्नातस्त्वैवं नृपचन्द्र पश्चात्स्नानं प्रकुर्वीत ग्रहोपदिष्टम् ॥ पीडाकरम्याथ ततस्तु कार्यं नक्षत्रयागाभिहितं यथावत ॥ १३ ॥ पूजा महेन्द्रम्य

---

१ 'स वै पौष्णः' इति क० । २ 'मित्राणाय्' इति ख० । ३ 'पीडिते' इति क० 'पीडनन्' इति ख० ।