विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

प्रागुत्तरे भवेत् ॥१४॥ प्राग्भागे च तथा राजन्रमण्डलं ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ प्राग्दक्षिणे तथा भागे दिशं पूर्वी प्रकल्पयेत् ॥ १५॥ भागे वै नैऋते कार्यं सुव्रो भूपाल मण्डलम् ॥ शेषस्य च तथा कार्यं प्रतीच्यां दिशि मण्डलम् ॥ १६ ॥ दिगधस्तात्तथा तस्य मण्डलं पश्चिमोत्तरे ॥ महाशख्खाद्राजन्वित्मन्नराशौ व्यवस्थितः ॥ १६॥ मण्डलं तस्य कर्तव्यं तस्मिन्नेव यथाविधि ॥ न्यासं कार्यं महेशानं देवताभिः सहानघ ॥ १७॥ आदित्यास्तत्त्वमे राशौ केतोः कार्यं तु मण्डलम् ॥ राशौ सवर्णे तद्वर्णं यस्य स्यान्मण्डलं नृप ॥१८॥ उत्थायः परिवित्तेस्त्वं गोनान्येन पार्थिव ॥ गन्धर्व्वर्णयुता रङ्गाः कर्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १९॥ राशिचक्रं समन्तन्तु रेखया परिवारयेत् ॥ नक्षत्राणां ततः कार्यो न्यासः पार्थिवसत्तम ॥२०॥ राशीराशौ यथास्थानं रेखया परिवारितम् ॥ राशौ राशावतो वक्ष्ये नक्षत्राणां समाश्रयम् ॥२१॥ अश्विनी भरणी चैव कृत्तिकांशं चतुर्थकम् ॥ मेषराशौ विनिद्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ॥ २२ ॥ पादत्रयं कृत्तिकानां रोहिणी सकला तथा ॥ इल्वलानां तथैवार्धं ज्ञेयं वृषसमाश्रयम् ॥ २३ ॥ इल्वलार्द्धं तथैवार्द्रा ह्यादित्याश्चाण्डपद्वयम् ॥ नित्यमेव समुद्दिष्टं मिथुनस्य समाश्रयम् ॥ २४ ॥ पादं पुनर्वसोः पुष्यं सार्पं कर्कटकाश्नयम् ॥ पित्र्यं भाग्यं तथाऽर्य्यम्णं प्रथमं चरणं तथा ॥ २५ ॥ सिंहराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं प्राथिवसत्तम ॥ पादत्रयमथार्य्यम्णं हस्तश्वित्रात्रयमेव च ॥ २६॥ कन्याराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ॥ चित्रार्धमथ वायव्यं विशाखाचरणत्रयम् ॥ २७ ॥ तुलाराशौ विनिर्दिष्टं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ विशाखाचरणं मैत्रं शाक्रं वृश्चिकमे स्मृतम् ॥ २८ ॥ मूलमाप्यं तथा पादं वैश्वदेवस्य धन्विनि ॥ पादत्रयं वैश्वदेवाजन्नेवर्णमेव च ॥ २९ ॥ धनिष्ठाधं च मकरे नित्यमेव प्रकीर्तितम् ॥ धनिष्टार्धं शतभिषगजापादगणत्रयम् ॥ ३० ॥ कुम्भराशौ विनिर्दिष्टं सततं पार्थिवोत्तम ॥ पादमाजस्य सकलं चार्विष्ण्वन्त्यं नराधिप ॥ ३१ ॥ पौष्णन्तु कथितं मीने मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ भचक्रपूजने राजन्नक्षत्रस्य पृथक्पृथक् ॥ ३२ ॥ राशिचक्रस्य बाह्ये तु बर्हिकंतारगं न्यसेत् ॥ प्रागुक्तवर्णैर्भूपाळ न्यासः कार्यो यथाविधि ॥ ३३ ॥ ताराचक्रस्य विन्यासं रेखया परिवारयेत् ॥ नक्षत्रदेवतान्यास बहिः कार्यं समन्ततः ॥ ३४ ॥ यथा नक्षत्रस्वामी स्याद्वर्णैः पृथक्पृथक् ॥ तस्यापि रेखा कर्तव्या वृत्ता चाप्यनुमण्डलम ॥ ३५ ॥ रेखाबाद्येन विन्यास दिग्गीशानां तु कारयेत् ॥ दिशश्च पार्थिवश्रेष्ठ यथावदनुपूर्वशः ॥ ३६ ॥ स्वाश्रयाक्षसमं वर्णं दिगीशानां तु कारयेत ॥ उत्तरायां च कर्तव्यं धनदस्य च मण्डलम् ॥३७॥ रक्तमवर्णं प्रयत्नेन दिशो वर्णमतः शृणु ॥ उत्तरा तु भवेच्छुक्ला

---

१ 'मेषस्य' इति क० ।