विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि०ध० ॥ ६२॥

प्र० खं० अ० १०९ ॥ ६३ ।

कृत्तिकानां रोहिणीनां सुवीरकम् ॥ इल्वलानां पयः प्रोक्तं रौद्रेः खर्जूरमासवम् ॥ ४ आदित्याय तथा गौडं क्षीरं तिष्याय दापयेत् ॥ क्षीरमेव च सर्पेभ्य तथा पित्र्याय यादव ॥५॥ गन्धोदकं च भाग्याय तथार्यम्णाय कीर्तितम् ॥ सावित्राय तथायस्तु त्वाष्ट्राय च तथा पयः ॥६॥ वायव्याय च मार्क्षीकमैन्द्राग्न्याय च काञ्जिकम् ॥ मित्राय तक्रं देयं च शक्राय दधि दापयेत् ॥ ७ ॥ नारिकेलाम्बु मूलाय तथाप्याय मधूदकम् ॥ खाजूरं वैश्वदेवाय ब्राह्माय सलिलं हितम् ॥ ८ ॥ आर्द्रेः पानं वैष्णवाय जम्बुभिरुद्भवसवं च ॥ वारुणाय मधूकैश्च रसमाज्यस्य पार्थिव ॥ ९ ॥ आहिर्बुध्न्याय च तथा रसमेव भवेन्नृप ॥ पौष्णाय च भवेच्छृंगं चाश्विनाय च माहिषम् ॥ याम्याय च तथा देयं स्वच्छं मांसर्स तथा ॥ १० ॥ समानद्वेनक्षत्रं कथितं च तथा दिशाम् ॥ उत्तरार्यै प्रदातव्यं तथा क्षीरं नराधिप ॥ ११ ॥ सागराणां च सर्वेषां सततं भूतिमिच्छता ॥ १२ ॥ यद्धस्तस्याभिहितं मयात् ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिग्रहसंक्षेपदानोपानो नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थामिनिविधानां देवतानां महीपते ॥ घृताक्तैरर्कतै होमः कार्य्यश्च सतिलेर्भवेत ॥१॥ अर्कः पलाशः खदिरश्चापामार्गो ऽथ पिप्पलः ॥ उदुम्बरश्शमीदूर्वाः कुशाश्चेति यथाक्रमम् ॥ २ ॥ समिधं प्रशस्यन्ते सूर्य्यादीनां नराधिप ॥ ह्रोतव्यमस्मिंश्च घृताक्ता मनुजेश्वर ॥ ३ ॥ तथा प्रादेशमात्राश्च प्राग्र्या नित्यमेव च ॥ ऊर्ध्वशुष्काः सपत्राश्च विवचश्च विवर्जयेत ॥ ४ ॥ कृत्तिकानां घृतेनाक्तो होमः पार्थिवसत्तम ॥ रोहिणीनां तथा वैर्जैरग्लिवलानां च पायसैः ॥ ५ ॥ मार्त्तिकैश्च तथाह्रार्णामादित्यस्य च तण्डुलैः ॥ पुष्यस्य पायसेनापि सार्प स्य च तथौषधैः ॥६॥ तिलैः सतण्डुलैर्होमः तथा पैत्र्यस्य कीर्तितः ॥ प्रियङ्गुभिश्च भाग्यम्य चार्यमणस्य तथाक्षतैः ॥ ७ ॥ सावित्रम्य तथा दक्षा चित्रायाः पायसेन च ॥ वायव्यस्याक्षतैः कार्य्याः सघृतैर्मनुजेश्वर ॥८॥ ऐन्द्राग्नम्य सदा कार्यो यावक्तन तथैव च ॥ मयूर्खेव मैत्रम्य शक्तस्य चणकेन तु ॥ ९ ॥ मूलस्यापांविधिः कार्य्यन्तेनैवाम्य शालिभिः ॥ वैश्वदेवस्य पयसा तथा ब्राह्मस्य पायसैः ॥ १० ॥ मणिभि स्तण्डुलोपेतैः श्रवणस्य विधीयते ॥ न्यग्रोधोदुम्बरफलैर्वासवस्य विधीयते ॥ ११ ॥ वारुणस्यार्कः पुष्पैस्तथा चैवालंतंशुभैः ॥ आज्यया ज्येन मधुना दध्ना च तृप्तस्तम ॥ १२ ॥ ब्रीहिभिश्च तथा कार्य्याश्चाश्विर्बुध्न्यस्य पार्थिव ॥ प्लक्षैश्च साक्षतैः कार्य्यस्तथा पौष्णस्य पार्थिवा ॥ १३॥

---

२ 'फाडोदनं च मैत्राय तक्रं शाकाय दापयेत्' इति ख० ।