विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ६८ ॥

प्र० सं० अ० १०७ ॥ ६८ ॥

जातयः ॥ ३१ ॥ ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभितस्तस्य जज्ञिरे ॥ एवंविधौषधीः सृष्ट्वा न्ययुङ्क्तसोऽध्वरेषु ताः ॥ ३२ ॥ अस्य त्वचो ह कल्पस्य त्रेतायुगमुखे पुरा ॥ गौरजः पुरुषोधावीत्यश्वाश्वतरगर्दभाः ॥ ३३ ॥ एते ग्राम्याः स्मृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे ॥ महिषो गवयो ऋक्ष स्तिरङ्कुरः शारंगो द्विपः ॥ ३४ ॥ मर्कटः सप्तमस्तेषामारण्याः पशवस्तृ ते ॥ गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्स्तोमं रथन्तरम् ॥ ३५ ॥ अग्निं ष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥ यजुष्टोपि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशंस्तथा ॥ ३६ ॥ बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा ॥ ३७ ॥ वैरुप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ अथर्वमेकविंशं च त्रिष्टुब्बौगज्जमव च ॥ अनुष्टुभं च यज्ञानां चोप्तरात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ ३८ ॥ विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ॥ ३९ ॥ सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं दुर्वापिष्ट मानवान् ॥ ततोऽसृजत्स भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ४० ॥ सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ नरीकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगानू ॥ ४१ ॥ अन्यच्च न व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ जरायुजं चाण्डजं च संस्वेदजमथोद्भिदम् ॥ ४२ ॥ भूतानां संकृतान्देवान्देवर्षीस्ततुर्विधान् ॥ पशूंश्च मृगांश्च व्यालांश्चोभयतोदतः ॥ ४३ ॥ रक्षांसि च पिशाचांश्च मनुष्यांश्च जरायुजाः ॥ अण्डजाः पक्षिणः सर्पानक्रान्मत्स्यांश्च कच्छपान् ॥ ४४ ॥ यानि चैवं प्रकाराणि स्थावराणि चराणि च ॥ स्वेदजं दंशमशकयूकामक्षिकमत्कुणम् ॥ ४५ ॥ ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् ॥ उद्भिज्ञान्तवः सर्व बीजकाण्डप्ररोहिणः ॥ ४६ ॥ ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥ अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ॥ ४७॥ पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षाश्चोभयतः शुभाः ॥ प्रतानाश्च वल्ल्यश्च वीरुधः परिकीर्तिताः ॥ ४८ ॥ गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ॥ बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥ ४९ ॥ तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना ॥ अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ॥ ५० ॥ एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्मद्याः समुदाहृताः ॥ घोरेऽस्मिन्भूतसंसारे नित्ये सततयायिनि ॥ ५१ ॥ यं तु कर्मणि यस्मिन्स न्ययुक्त प्रथमं प्रभुः ॥ तत्तदेव स्वयं तेजो युज्यमानः पुनः पुनः ॥ ५२ ॥ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते ॥ तद्भा विताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ ५३ ॥ यद्यस्य मोददात्सगं न तत्तत्वम्यमाविशत् ॥ यथर्तुलिङ्गान्यन्यत्वः स्वयमेव तु पर्यये ॥ ५४ ॥ स्वानिस्वान्याभिषद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनाम् ॥ लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥ आस्याद् ब्राह्मण जाता बाहुभ्यां क्षत्रियाः शुभाः ॥ ५६ ॥ ऊरुभ्यां च विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्यामजायत ॥ वर्णानामाश्रमाणां च धर्म चक्रे पृथक्