विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

चतस्रश्च दिशस्तथा ॥ चत्वारश्च तथा वर्णाश्चत्वारश्च तथाश्रमाः ॥ २४ ॥ चत्वारो लोकपालाश्च भविष्यन्तीह पूजिताः ॥ एवं कृत्वा स मर्यादां तत्रैवान्तरधीयत ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्छ्राद्धं सिद्धिः प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥ स्वर्गं च मोक्षं च यशः सुखानि राज्यं च पुत्रानथ भूमिपाल ॥ त्रिविष्टपं मुक्त्वा विविधांश्च कामान्देवेश्वरः श्राद्धकृतो विधत्ते ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धोत्पत्तिर्नाम कोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथ्यमानमहं त्वया ॥ विधिं श्राद्धस्य धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वक्ष्यमाणगुणान्विप्रानपूर्वरूपसमन्वयेत् ॥ कर्ता समेतेस्तैर्भाव्यं संयतैश्च निमन्त्रितैः ॥ २ ॥ श्राद्धार्हः प्रयततः स्नातः स्वाचान्तः सुसमाहितः ॥ शुक्लावासाः समभ्यर्च्य नृवराहं जनार्दनम् ॥ ३ ॥ आमश्राद्धेषु कृत्वा प्रथमपञ्चकम् ॥ ( मध्यमं पञ्चकं कृत्वा पशुश्राद्धेष्वसंशयम् ॥ ४ ॥ अमावास्यासु सर्वासु हुत्वा चौत्तमपञ्चकम् ॥ ) हुत्वा च पञ्चकानेतानष्टकात्रितयं क्रमात् ॥ ५ ॥ अन्वष्टकासु च तथा भोजयेत्प्रयतो द्विजान् ॥ द्वौ दिव्ये प्राक् त्रयः पित्रेः चैकैकमुभयत्र वा ॥ ६ ॥ उदङ्मुखाँश्च पितॄणां सातान्विग्नाङ्गुणं क्रमात् ॥ तिलदर्भोपकीर्णेषु चासनेषूपवेशयेत् ॥ ७ ॥ पितॄनावाहयाम्यिति स्वप्सुक्त्वा समाहितः ॥ आवाहयस्वेति ततो द्विजेरुक्तोऽथ तन्मनाः ॥ ८ ॥ अपयान्त्वसुरा दार्भ्यां यातुधानान्विसर्जनम् ॥ तिलैः कुर्यात्प्रयत्नेन तथवा गौरसर्षपैः ॥ ९ ॥ एते पितर इत्येव सर्वस्ताननम आवह ॥ आग्नेयन्तु तथोदीयं एतद्वः पितरस्तथा ॥ १० ॥ कुशौस्तिलवामिश्रेण तथा गन्धयुतेन च ॥ यास्तिष्ठन्ति धारयन्ति अमृतावणिगिति ऋचा ॥ ११ ॥ यन्मे मातेति च तथा पाद्यमर्घ्यञ्च कारयेत् ॥ निवेश्य विप्रेषु तथा पाद्यार्घ्यं प्रयततः क्रमात् ॥ १२ ॥ गन्धैर्वस्त्रैश्च पुष्पैश्च धूपैश्चाप्यथ भूषणैः ॥ अर्चयेद्ब्राह्मणांस्तुष्ट्या श्रद्धानः समाहितः ॥ १३ ॥ आदौ समर्चयेद्विद्वान्दैवेद्वान्निवेशितान् ॥ निवेशितांश्च पित्रर्थे ततः पश्चात्समर्चयेत् ॥ १४ ॥ वैश्वदेवनिविष्टानां चरसं हस्तधावनम् ॥ विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतः स्थिता ॥ १५ ॥ सर्वमन्यत्प्रदातव्यमादौ तेषां नराधिप ॥ संपूज्य गन्धपुष्पैश्च ब्राह्मणान्प्रयत्नतस्तदा ॥ १६ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा द्विजान्वीक्ष्य ततो जपेत् ॥ अग्नौ च करवाणीति तैरुक्तं च कुरुष्विति ॥ १७ ॥ परिस्तीर्य ततो वह्निमभिमुद्धृत्य सर्वतः ॥ आहिताग्निरस्तु जुहुयाद्दक्षिणाग्नौ समाहितः ॥ १८ ॥ अनाहिताग्निश्चौपसदे अस्यभावे तथाप्सु वा ॥ सोमायादौ पितृमते कव्यवाहनाय

---

१ कोष्टकान्तर्गतः पाठः क.पुस्तके नास्ति ।