विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

कथयोरुपांतेन भ्रुवोः कण्ठामयोस्तथा ॥ नाभ्यां हतुवला कक्षास्कन्धयोरुत्पचसत्पिथु ॥ १० ॥ विदो बाहुप्रदेशे च गलस्य च तथवा
च ॥ आसने ककुदे ग्रीवे जानुजंघासु भार्गव ॥ ११ ॥ कुक्षिकानामिकक्षासु मुक्तयोर्मूत्रदेशजः ॥ त्रिके च कुलपुच्छे च उपरि म्घूण्यास्तथ
॥ १२ ॥ पिण्डयोर्जठरे चैव सीवनीयोपकुक्षिषु ॥ आवर्तवर्जनीयाः स्युः प्रयत्नेन तुरङ्गमाः ॥ १३ ॥ ककुद्दे कपोलयोश्चैव यन्यानर्तः कुवाजितः ॥
अत्यन्तप्रमशस्ते तं गजा गश्राष्टिद्वासयेत ॥ १४ ॥ हस्तिदेवमणिः सर्व पूर्वकेषु लक्षणः ॥ सुव्यक्तो रोचमानो वा न तु कार्कुटितं कचित् ॥ १५ ॥
मेखला वाप्यधःकायाद्धास्वादावर्त्तसम्भवम् ॥ दोषान्सर्व्वास्तुरङ्गस्य न हन्यात्काकनादिनम् ॥ १६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शुभमावर्त्तलक्षणम् ॥
सृक्किण्योश्च ललाटे च तथा श्रवणमूलयोः ॥ १७ ॥ निगाले च तथा कण्ठे स्तुतकण्ठान्तयोस्तथा ॥ बाहुमूले तथा शस्ता रोमजातास्तुरङ्गमाः
॥ १८ ॥ आवर्तस्तु निगालस्थो ज्ञेयो देवमणिः शुभः ॥ कण्ठजो रोचमानश्च सर्वार्थवांत्तं जनाधिपः ॥ १९ ॥ अर्कैन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायम-
सप्रियाः ॥ सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यन्ते सदैव ते ॥ २० ॥ दीर्घग्रीवाश्शकृद्राह्या ह्रस्वग्रीवां न तथा ॥ ह्रस्वग्रीवाश्च शस्यन्ते मेधौवसहश-
स्वनाः ॥ पृथुरुपादजघना मुखपुच्छ्रश्च वै हयाः ॥२१ ॥ चन्द्रोग्रशुक्लास्तुरगाः प्रशन्ताः कर्णातनेत्रैर्दशनैर्वलीविलिङ्गेः ॥ ये रक्तवर्णाश्च समश्चपादैः
शुक्लांश्च वर्णैश्च महालुभावाः ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अश्वलक्षणं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
पुष्कर उवाच ॥ चमरबालसमुत्थाः शशाङ्कशङ्खसमप्रभाः ॥ महन्तः स्निग्धदीर्घाश्च तथा स्थालिनिबन्चनाः ॥ १ ॥ दण्डश्च चामरं
कार्यो रुक्मरूप्यमयंस्तथा ॥ प्रवालैर्वैडूर्यमयतश्च कनकन्वित्तः ॥२॥ श्रृङ्गस्य वा कार्यो रुक्मरूप्यनिवन्धनः ॥ स्न्र्तैः प्रशस्तैर्धोत्री वा
काञ्चनस्य प्रशस्यते ॥ ३ ॥ चन्दनस्याथ दन्तस्य शांङ्गः कार्यो यथा भवेत् ॥ अर्धहस्तान्न चाप्यूंनो मध्यश्चात्र तथाधिकः ॥ ४ ॥ कर्त्तव्यं चामरं
राज्ञा न च भार्गव वर्जितम् ॥५॥ अर्पितवर्णं तु भवेत्प्रशस्तं सांवत्सरामात्यपुरोहितानाम् ॥ नरेन्द्रपत्निद्रुवकेनजैस्त्वन्यत्नस्य शेषस्य जनम्य
कृष्णः ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चामरलक्षणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ पुष्कर उवाच ॥ हंसपक्षविंवा
चितं मयूरस्य शुकस्य च ॥ पक्षेण बळ्छठाया छत्रं राज्ञः प्रशस्यते ॥ १ ॥ मिश्रपक्षं न कर्त्तव्यं हीनं परिमितं तथा ॥ चतुरस्त्रं तु कर्तव्यं
ब्राह्मणस्य मृगुत्तम ॥ २ ॥ वृत्तं गज्ञां प्रशस्तं स्याच्छुक्लवस्त्रविभूषितम् ॥ सितं दुकूलंमच्छन्नं पताकाभिर्विभूषितम् ॥ ३ ॥ एतस्मिन्दिगिभागं

---

१ 'रूप्यनिबन्धनः' इत्यपि पाठः ।