विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

व्योमाग्नौ पूषवितथौ शिखिकोणे च भार्गव ॥ सुग्रीवपितृदौवारिसुग्रीवाश्चैव नैर्ऋते ॥ २२ ॥ रोगानायुश्च नागश्च मुख्याश्चानिलदिक्संस्थताः ॥ ततोऽपि बाह्यतश्चाष्टौ शृणुष्व गदतो मम ॥ २३ ॥ अष्टावष्टौ विनिर्दिष्टा देवा दिक्षु विदिक्षु च ॥ आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावथ महेश्वरौ ॥ २४ ॥ पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः ॥ महेन्द्ररविस्तस्याश्च भृशोऽथ गगनस्ततः ॥ २५ ॥ पवनश्च महाभागः पूर्वेते प्रकीर्तिताः ॥ पुण्योऽथ त्रितुदश्चैव तथैव च गृहक्षतः ॥ २६ ॥ यमो भृङ्गश्च गन्धर्वो मृगोऽथ पितरस्तथा ॥ दक्षिणेन विनिर्दिष्टा देवा शत्रुकुलोद्धह ॥ २७ ॥ दौवारि- कश्च सुग्रीवः पुष्पदन्तस्तथा सुरः ॥ वरुणस्तु तथा यक्षो रोगः शोषस्तथैव च ॥ २८ ॥ पश्चिमेन विनिर्दिष्टा देवा दानवनाशनाः ॥ नागराज- स्तथा मुख्यो भल्लाटश्च तथा शशी ॥ २९ ॥ अदितिश्च कुबेरश्च नागश्चाथ हुताशनः ॥ एते देवा विनिर्दिष्टास्तथा चोत्तरतो द्विज ॥ ३० ॥ एतेषामेव देवानां भागे द्वाराणि कारयेत् ॥ शुभानि तेषु वक्ष्यामि शेषाणि परिवर्जयेत् ॥ ३१ ॥ महेन्द्रसोमदेवेत्यो पूर्वतः शुभदौ स्मृतौ ॥ गृहक्षतश्च पुष्पश्च तथा दक्षिणतः शुभौ ॥ ३२ ॥ सुग्रीवः पुष्पदन्तश्च शुभौ पश्चिमतौ द्विज ॥ भल्लाटः सोमदेवश्च द्वारे श्रेष्ठौ तथा बुद्धक् ॥ ३३ ॥ द्वात्रिंशच्च वहिर्देवास्तथान्तःषोडश स्मृताः ॥ मध्ये ब्रह्मा तथा प्रोक्त एवं ते पिण्डदेवताः ॥ ३४ ॥ चत्वारिंशद्भिर्नारूपस्तथा पञ्च च भार्गव ॥ विन्यस्याजिरमेवादौ चतुष्षष्टिपदं द्विज ॥ ३५ ॥ तत्र देवविभागेन गृहकर्म विधीयते ॥ चन्द्रसुग्रीवपर्जन्यसत्येन्द्रायमवारुणे ॥ ३६ ॥ भगवत्संग्रहं कुर्यादथान्यसंस्थानतो द्विज ॥ सूर्यान्तरिक्षसत्याग्निभागेषु च महानसम् ॥ ३७ ॥ वायव्यन्तरिक्षसुग्रीवभल्लाटपितृदैवते ॥ गंध- र्वेपुष्पदन्ताल्ये भागे कूपं तु कारयेत् ॥ ३८ ॥ एकवृक्षाधिकं तत्र तथा कुर्याद्विजोत्तम ॥ अथवा दिग्त्विभागेन गृहकर्म विधीयते ॥ ३९ ॥ ऐशान्यां देवतावेश्म तथाग्नेय्यां महानसम् ॥ अध्यागारं च तत्रैव अयं नैर्ऋतके तथा ॥ ४० ॥ कोष्ठागारायुधागारौ वायव्यां च तथा स्मृतौ ॥ कूपानिस्थोदकं शस्तं दिक्षु चैवोत्तरासु च ॥ ४१ ॥ अन्यासु गर्हितं राम प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ पुराणं नवमित्रं तु दारुवेश्मनि वर्जयेत् ॥ ४२ ॥ सकृद्वेषं परकुड्यं च नैव कार्यं विजानता ॥ विनार्कचन्द्रग्रहणं द्वारसम्परिवर्तनम् ॥ ४३ ॥ वृद्धिक्षयौ न कर्तव्यौ भूयः कर्मणि वेश्मनः ॥ प्रागुत्तरेऽऽथवा कार्यों ब्राह्मणानामुमेत तथा ॥ ब्रह्मस्थानं शुचिनित्यं कार्यं भवति भार्गव ॥ ४४ ॥ न पीडनीयं च तथा नागदन्तादिभिर्भवेत् ॥ मर्माणि राम जानीयाद्देवतापदसन्धिषु ॥ ४५ ॥ न पीडयेत्तथा तानि नागदन्तादिभिर्द्विज ॥

---

१ 'द्वाराणाम्' इति क० । २ 'मन्दधीः' इति क० । ३ 'राम' इति क० ।