विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० व० | द्वि० सं० अ० २१ ॥१२॥ | ॥१२॥

ये द्रुमा घटसंसिक्तास्तथा ये च सकोटराः ॥४६॥ हस्तिविद्युद्धता ये च देवतावेश्मसमाश्रया ये ॥ वह्निस्पृष्टाः श्मशाने च ये च जाताश्चतुष्पथा ॥४७॥ रोकवृक्षाश्च ये केचिन्न ते शस्ताः कथञ्चन ॥ वृक्षस्य महतीं पूजां कृत्वा तद्राक्षसस्य च ॥ ४८ ॥ मध्वाज्यदधिदेन तथा छिन्द्यात्परशुना द्विजः ॥ पूर्वोत्तरेण पतनं प्रशस्तं परिकीर्त्तितम् ॥४९॥ शेषासु पतने दिक्षु गर्हितं द्विजसत्तम ॥ वटाश्वत्थौ न निर्गुण्डी कोविदारोविभीतको ॥५०॥ पुष्यकः शाल्मलिञ्चैव पलाशं च विवर्जयेत् ॥ विस्ताराद्द्विगुणोच्छ्रायं द्वारं कार्यं तथा गृहे॥५१॥ निविधप्रथमो नागैर्महासंसर्गसञ्चित्रितम् ॥ द्वारको नेत्रमक्षञ्च चतुष्षष्ट्यसुरालयैः ॥५२॥ कूपकवृक्षशथ्याभिर्विद्धं द्वारं विवर्जयेत्॥ द्विगुणात्तूगृहोच्छ्रायोद्वाङ्घ्रिं त्यक्त्वा न दोषभाक्॥५३॥आख्यातं सकंटं गमं तथाऽम्बु पुवि यद्वद्वेताद्द्वारं न तमशंमन्ति तस्मात्तु परिवर्जयेत्॥५४॥पुद्रागाधिकं श्रूंदं भागेषु च तथा श्रमण॥धनस्य तथा भागेर्यनेवेश्म विधीयते॥५५॥ इन्द्रस्येन्द्युसुत्रीवद्व्यामन्त्र्य कारयेत् ॥ स्तम्भं तु नवधा कृत्वा पीठं भागे तु कारयेत् ॥ ५६ ॥ भागे कुम्भस्तथा कार्यो भागं पद्मं निवेश- येत ॥ स्तम्भं मागत्रये कार्यमष्टांसमथ वर्त्तुलम् ॥ ५७ ॥ तस्योपरि तथा भागे भवत्यामलसारकम् ॥ भागद्वये तुला कार्या भागं कार्या तथा तुला ॥ ५८ ॥ एकशालञ्चतुश्शालो कर्तव्यौ स्वेच्छया मुदा ॥ पूर्वोत्तनाभिः शालाभिहीनं कार्यं दिशालकम् ॥ ५९ ॥ अन्यथा गर्हितं गम सुता- र्थक्षयदं मतम् ॥ अष्टहस्तोच्छ्रायाद्ध्वं भूमिकों तु न कारयेत् ॥ ६० ॥ वास्तुच्छत्रं न कर्त्तव्यं तथा हस्तशताधिकम् ॥ आरम्भे मशिलाभ्यासं द्वार- स्तम्भोच्छ्रायादुभौ ॥ ६१ ॥ तथारोहणनिष्पत्तौ तथा वास्तुप्रवेशनम् ॥ मवानेतानि कार्याणि दिवसे गम पूजिते ॥६२॥ शेषप्वेतेषु कंतव्यं देवब्राह्मणपूजनम् ॥ कालज्ञापूजनं चैव स्वपतीनां च भार्गव ॥ ६३ ॥ प्रावृट्काले न कर्तव्यं वास्तुकर्म विजानता॥ कृष्णपक्षत्रिभागान्ते शुक्लेऽथ च मृगउत्तम ॥ ६४ ॥ तिथिं चतुर्थी नवमीं वर्जयेच्च चतुर्दशीम् ॥ अङ्गारकदिनं राम करणं विष्टिकर्जितम् ॥ ६५ ॥ दिव्यान्तरिक्षक्षितिरूत्पा- तेभं च पीडितम् ॥ ग्रहोपसृष्टं च तथा व्यतीपातहतं च यत् ॥ ६६ ॥ चन्द्रतारानुकूले वै वास्तुकृत्यं विजानता ॥ ध्रुवाणि तानि शमनानि शार्कं वै नैर्ऋतं तथा ॥६७॥ सौम्यं च वैष्णवं पुष्यं पौष्णं सावित्रमेव च ॥ स्थिरलग्ने स्थिरांशे च कर्तुश्चोपचयत्मिके ॥६८॥ पूज्य योज्यप्रदा- केन्द्रे त्रिकोणे चापि भार्गव ॥ पापाश्चोपचयस्थाने तस्मिन्कार्यं प्रवेशनम् ॥ ६९ ॥ केन्द्रस्थं वर्जयन्पापं सवेयन्तेन कर्मसु ॥ केन्द्रं प्राप्ययुतं देवं न तु शून्यं कदाचन ॥ ७० ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शिलान्यासविधिं तव ॥ चतुःषष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम् ॥७१॥ कृत्वा तु

---

१ 'त्रि' इति ख० । २ 'धाम्यम्' इति ख० ।