विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

तथा विसर्ज्य ॥ १७॥ सप्ताहार्त्ति परिचर्य्य तत्र सम्पूज्य विप्रान्विविधञ्च राम ॥ गृहे वसेत्पूजितदेवविप्रे शुचौ सदा सर्वगुणोपपन्ने ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्कराख्यासु वास्तुविद्यावर्णनन्नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥ २९ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राग्भागगोत्तम ॥ उदङ्मुखश्च याम्येन सौम्येनाश्वत्थ एव च ॥ १ ॥ एते क्रमेण नेष्यन्ति दक्षिणादिसुद्भवाः ॥ समीपजाताश्च तथा वर्ज्याः कण्टकिनो द्रुमाः ॥ २ ॥ वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्दासगृहच्छुभम् ॥ वायव्येऽप्रातिलोम्येन नन्द्यावर्तांश्च प्रपुष्पितान् ॥ ३ ॥ ततस्तु रोपेद्यद्वृक्षान्प्रयतः सुसमाहितः ॥ स्नातो दन्तमथामर्च्य ब्राह्मणांश्च शिवं तथा ॥ ४ ॥ ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तः पुष्यः सवैष्णवः ॥ नक्षत्राणि तथा मूले शस्यते द्रुमरोपणे ॥५॥ उद्यानं सजलं राम नाभिरामं यदा तदा ॥ प्रवेशयेन्न विहगै (कुरुद्वातु ) पुष्करिण्यश्च कारयेत् ॥ ६ ॥ संस्कार्यशुद्धिदं तोयं कूपाः कार्याः प्रयत्नतः ॥ हस्ते मघा तथा मैत्रे सौम्ये पूज्यं च वासवम् ॥ ७॥ उत्तरत्रितयं राम तथा पूर्वा च फाल्गुनी ॥ जलाशयान्समारंभे प्रशस्ते वारुणं तथा ॥ ८ ॥ सम्पूज्य वरुणं देवं विष्णुं पर्जन्यमेव च ॥ तर्पयित्वा द्विजान्कामैस्तदारंभकरो भवेत् ॥ ९ ॥ अथोद्याने प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानाम्पादपान्द्विज ॥ अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाश्चप्रियङ्गवः ॥ १० ॥ पनसाशोककदंबर्जम्बूलकुचदाडिमाः ॥ माङ्गल्याः पूर्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा ॥ ११ ॥ कृत्वा बहुलमेतेषां रोप्यस्त्वेवं ह्यनन्तरम् ॥ शालमलिं कोविदारं च वर्जयित्वा विभीतकम् ॥ १२ ॥ असनं देवदारुं च पलाशं पुष्करं तथा ॥ न विवर्ज्यस्तथा कश्चिद्देवोद्यानेषु जानता ॥ १३ ॥ तत्रापि बहुता कार्या माङ्गल्यानां द्विजोत्तम ॥ सायं प्रातस्तु घर्मान्ते शीतकाले दिनान्तरे ॥ १४ ॥ वर्षाकाले भुवः शोष संलक्ष्या रोपिता द्रुमाः ॥ उत्तमं विंशति हस्तं मध्यमं षोडशोदितम् ॥ १५ ॥ स्थानात्स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ॥ अभ्याशजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम् ॥ १६ ॥ अन्योन्निर्मूलसत्वाद्भवन्ति विफला द्विज ॥ तेषां व्याधिसमुत्पत्तौ शृणु राम चिकित्सितम् ॥ १७ ॥ आदौ संशोधनं तेषां किञ्चिच्छस्त्रेण कारयेत् ॥ विडङ्गघृतपङ्काक्तान्सेचयेच्छीतवारिणा ॥ १८ ॥ फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ॥ शृतशीतपयस्सेकैः फलपुष्पाय सर्वदा ॥ ॥ १९ ॥ आविकाजाशकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च ॥ गोमांसमुदकं चेति सप्ताहं निधापयेत् ॥ २० ॥ उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदम् ॥ एतद्योषितं बीजं गर्तायामवटोचितम् ॥ २१ ॥ उद्भूतपुष्पं भवति यौवने नात्र संशयः ॥ मत्स्याम्भसा

---

१ 'तद्रूपपुष्पम्' इति ख० ।