विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

॥ वि० ध० ॥ ॥ २०८ ॥

द्वि० खं० अ० ४०

पक्ष्मेऽङ्गे वनौकसाम् ॥ ३७ ॥ दन्तमूलपरीणाहाद्वापिगुणं कल्पयेत्तपम् ॥ वनेवृद्धैश्च च्छेदः कर्तव्यश्च तदा भवेत् ॥ ३८॥ शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांसुभिस्तथा ॥ तैलवस्कैः शीते स्यान्मासिमासि तथैव च ॥ ३९ ॥ शराग्निदाहयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते ॥ राज्याद्विपदभ्यर्चिकां तु शोभां नागस्य चान्यस्य न जातु कुर्यात् ॥ शोभाविधानं त्वधिकं सदैव राज्याद्विपस्यैव नृपस्तु कुर्यात् ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने हस्तिचिकित्सा नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अतः परं तु नागानां शान्तिकर्म निबोध मे ॥ नित्यं नैमित्तिकं कार्यं यथावदनुपूर्वशः ॥ १ ॥ पञ्चमीषु च शुक्लासु वासुदेवस्य पूजनम् ॥ श्रियश्च राम कर्तव्यं नागस्यैरावणस्य च ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कार धूपदीपान्नसम्पदा ॥ तथा च कृष्णपक्षान्ते मासिमासि द्विजोत्तम ॥ ३ ॥ एक भूतेञ्ज्या सततं कार्या तिलमाषपयोगुडैः ॥ मत्स्यैः पक्वामिषैर्भक्ष्यैः सुमनोभिश्च भार्गव ॥ ४ ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु तथा शून्येगृहेषु च ॥ षष्ठ्यां वृक्षश्मशानेषु गोपुरादृद्धालकेषु च ॥ ५ ॥ सङ्गमेषु नदीनां च पर्वतानां गुहासु च ॥ त्रिकटकेषु मुख्येषु शून्यदेवगृहेषु च ॥ ६ ॥ शुक्लपक्षावमा नेषु देवतेज्या विधीयते ॥ गजस्थानोत्तरे भागे प्रागुदक्प्रवणे शुभे ॥ ७ ॥ ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्रवणं यमम् ॥ चन्द्रार्को वरुणं वायुं त्वग्निं पृथ्वीं तथा खगम् ॥ ८ ॥ शेषं च नागराजं तु भूधरैश्च कुञ्जरान् ॥ विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसं तथा ॥ ९ ॥ अष्टौ च दिग्गजा ये वै ते स्मृता देवयोनयः ॥ कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पद्दन्तोऽथ वामनः ॥ १० ॥ सुप्रतीकाञ्जनौ नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ॥ यथोक्तानां सुकर्तव्यं पूजनं वै पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ ॐकारपूतेनार्चयेत तथाग्निहवनं भवेत् ॥ १२ ॥ पृथक्पृथक् च सर्वेषां चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः ॥ दक्षिणामिस्ततो राम ब्राह्मणान्वस्ति वाचयत् ॥ १३ ॥ ततः शान्त्युदकं कृत्वा मन्त्रै रक्षोघ्नैर्द्विपान् ॥ अभ्युक्ष्यैक्कु शाग्रेण पृज्यास्ते च तथा तदा ॥ १४ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि कर्म नैमित्तिकं तव ॥ गजानां मरणे प्राप्ते तथा व्याधौ च दारुणे ॥ १५ ॥ दन्तच्छेदाशुभोत्पत्तौ मृते राजाद्विपे तथा ॥ दन्तभङ्गे तथा जाते वा सुपक्षेमृते गजे ॥ १६ ॥ कृष्णपक्षे मृते नागे वह्निपृष्टे मृते तथा ॥ दारुणासु च वेलासु दक्षिणापरसूर्यनि ॥ १७ ॥ हस्तिन्याथ मदे जाते प्रकृतेश्च विपर्यये ॥ पूर्वोत्तरे च दिग्भागे नगरान्नुमतोहरे ॥ १८ ॥ क्षिप्रमथाशनं तोयेषु द्रुमवीतवनस्पतौ ॥ प्रागुदक्प्रवणं राम स्थण्डिलं परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥ कमलं विन्यसेत्तत्र कर्णिकाकमले हरिम् ॥ श्रियं च विन्यसे त्तत्र केसरेषु च विन्यसेत् ॥ २० ॥ ब्रह्माणं भार्गवं पृथ्वीं तथा स्कन्दं च भार्गव ॥ अनन्तं खं शिवं सोमं सर्वाण्येतानि भार्गव ॥ २१ ॥

॥ २०८ ॥