विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

स्त्रीष्वक्षेषु तथा पाने मृगयायां धने तथा ॥ ७३ ॥ विद्यासु चैव सर्वासु सर्वशिल्पेषु चाप्यथ ॥ जीवेषु राम सर्वेषु तथा रूपे बले कुले ॥ ७४ ॥ एकोऽस्य धारणे शक्तो न कश्चिदिति चिन्तयन् ॥ यथोक्तैश्वधिकं भागं किञ्चित्त्याने निवेशयेत् ॥ ७५ ॥ प्राणिनामथ सर्वेषां नागलोभ्यधिकं तथा ॥ मदो यदा सम्भवेति नागं ब्राह्मणसत्तम ॥ ७६ ॥ राम शान्तिस्तदा कार्या यादृशी तां निबोध मे ॥ शालाप्रागुत्तरे भागे स्थण्डिलं कल्पयेद्बुधः ॥ ७७ ॥ स्थण्डिले कमलं कृत्वा दिग्वत्पत्रेषु तथेश्वरान् ॥ केसरे च्यवनं नागनान्सुवं कं च सरस्वतीम् ॥ ७८ ॥ पूजयेडिण्डिमं मध्ये गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपैर्दीपनमस्कारैर्वासोभिश्च पृथक्पृथक् ॥ ७९ ॥ सर्व्वांस्तां पूजनं कृत्वा पाद्याद्यातुरतो द्विज ॥ देवतानां घृतं हुत्वा यथा श्रद्धमनिन्दितम् ॥ ८० रसपूर्णो घटो देयो दक्षिणार्थे च काञ्चनम् ॥ दत्त्वा वासांसि नागस्य गजाध्यक्षं च पूजयेत् ॥ ८१ ॥ हस्तिपं कर्मिणश्चा न्यान्दक्षिणाभिर्द्दिजोत्तमान् ॥ संवत्सरे च वित्तेन यतः संवत्सरः स्वयम्॥८२॥ गजाध्यक्षाय तं दद्याडिण्डिमं प्रयतः स्वयम् ॥ प्राङ्मुखश्च गजा ध्यक्षो वादयेत्तं यथाविधि ॥ ८३ ॥ उच्चैर्गम्भीरनिर्घोषं डिण्डिमे तु शुभं वदेत् ॥ अन्तरा पातिते तस्मिंस्तथैवाप्यशुभं वदेत् ॥ ८४ ॥ डिण्डिमे सम्यगाकृष्टे शुभमेव विनिर्दिशेत् ॥ तदा प्रभृति मत्तस्त्य तदा नागस्य वै नृप ॥ ८५ ॥ अशुभे लक्षणे जाते भूयस्तत्कर्म चाचरेत् ॥ शुभे तु लक्षणे जाते गजाध्यक्षस्य डिण्डिमम् ॥ ८६॥ जये संस्थाय नन्दाद्यनागपाय...............सर्वबाधाविनाशनम् ॥ ८७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि काम्यं कर्म तवानघ ॥ उपोषितस्तथा याम्ये यजमाने पुरोहितः ॥ ८८ ॥ शुभप्रदिमदं स्नानं यजमानस्य कारयेत् ॥ न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधुकोदकसँयुतैः ॥ ८९ ॥ अकालग्रसूतैः कलशैः पद्मभृङ्गारलक्षणैः ॥ स्नातः शुक्लाम्बरो विष्णुं चन्द्रार्कौ वरुणं तथा ॥ ९० ॥ हस्तिनं पूजयेद्विद्वान्गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ धूपदीपनमस्कारैर्वासोभिश्च तथैव च ॥ ९१ ॥ हस्तिदन्तेन सूर्याय दत्त्वा धूपमतः परम् ॥ चतुर्थ्यन्तेन वै नाम्ना प्रणवाद्येन भार्गव ॥ सहस्रशो गजाञ्चात्र दक्षिणा काञ्चनं तथा ॥ ९२ ॥ यः सर्व्वास्ते स्नानमिदं प्रकुर्व्वन्नजेन्द्रसुरस्यान्निगर्र्सिन्नन्कशान् ॥ बहून्भवान्नोति तथास्य नागा भवन्त्यरोगा विनिमुक्तदोषाः ॥९३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गजानां शान्तिकमविधानं नाम पञ्चाशतत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ पुष्कर उवाच ॥ दुग्मायु घसंवांतं कुञ्जरास्तुरगास्तथा ॥ पुरुषैश्च विना राम सर्व्वमेतदपार्थकम् ॥ १ ॥ तस्माद्यत्ननं कुर्वीत पुरुषाणां समर्जने ॥ तेषां चैवान्तरज्ञाने

---

१ 'यथासते ( चरेत् ) स्नानमिदं प्रकुर्व्वन्' इत्यपि पाठान्तरम् ।