विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० द्वि० खं० अ० ६१

ममेदमिति यो ब्रूयादनुक्तो यथाविधि ॥ ४३ ॥ संवाद्य रूपं द्रव्यादीन्त्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ॥ अवेद्यानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ ४४ ॥ वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥ निधिवद्भग्नभाण्डान्नष्टनाधिगतान्नृपः ॥ ४५ ॥ बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत् ॥ यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः ॥ ४६ ॥ बालपुत्रेषु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ॥ पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वात्मनासु च ॥ ४७ ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये धारयेयुः स्वबान्धवाः ॥ ताञ्छिष्याच्चोरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ ४८ ॥ सर्वेषामेव वर्णानां चौरपहृतं धनम् ॥ तत्प्रमाणं स्वकोशाद्वाद्यात्स्वाम्यमविचार्यन् ॥ ४९ ॥ ततस्तु पश्चात्कर्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा ॥ चौरशक्त्यतिरिक्तो राजापि तदवाप्नुयात् ॥ ५० ॥ अहते च तथा वित्ते ह्यमित्यैव वादिनम् ॥ निर्धनं पार्थिवः कृत्वा विषयात्स्वाद्दिवासयेत् ॥ ५१ ॥ न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः ॥ प्रचरद्भिर्हृतं द्रव्यं कार्यं तत्रान्ववेक्षणम् ॥ ५२ ॥ स्वराष्ट्रात्पण्यादाद्याद्राज्ञा विंशतिमं द्विज ॥ शुल्कंशं परदेशाच्च निबोध गदतो मम ॥ ५३ ॥ क्षयव्ययप्रवासांश्च यथायामं द्विजोत्तम ! ॥ ज्ञात्वा तु कल्पयेत्तत्र शुल्कंशं पृथिवीपतिः ॥ ५४ ॥ तथा कार्यं यथा लाभं वणिजः समवाप्नुयुः ॥ पुण्यच्छेद्येष्व नैव स्यात्सर्वदेशे पृथिवीपतेः ॥ ५५ ॥ व्ययं शुल्कप्रवासादि लङ्घयित्वा तथा द्विज ॥ विंशांशभागमादद्याद् षण्णीया अतोऽन्यथा ॥ ५६ ॥ दिशि दिश्येवमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु ॥ तदतिक्रमतौ द्रव्यं राजाऽपि विधीयते ॥ ५७ ॥ दूतानां ब्राह्मणानां च राजाज्ञागामिनां तथा ॥ स्त्रीणां प्रब्रजितानां च तारशुल्कं विवर्जयेत् ॥ ५८ ॥ मित्रक्रोपार्पणं शुल्कं न ग्राह्यं पृथिवीक्षिता ॥ तारेषु दद्याद्दोषेण नष्टं दाशात्प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥ देवदोपविनष्टं च नष्टं यस्यैव तस्य तत् ॥ शूद्रकान्येषु षड्भागं शिल्पिविधयेथचथाष्टकम् ॥ ६० ॥ राजा यत्पञ्चमाद्वादेशकालाद्यनुरूपकम् ॥ राजोशभागमादद्याद्राज्ञा पशुहिरण्ययोः ॥ ६१ ॥ गन्धौषधिरसानांता च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पत्राकत्णतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम् ॥ ६२ ॥ वैदलानां च भांडानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ षड्भागमेव चादद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा करम् ॥ ६३ ॥ तेभ्यस्तद्धर्मलोभेन राज्ञो लाभः परं भवेत् ॥ न च क्षुधावसीदेत श्रोत्रियो विषये वसन् ॥ ६४ ॥ यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ॥ तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दर्मिक्षव्याधितस्करैः ॥ ६५ ॥ श्रुतवृत्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ॥ रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ ६६ ॥ संरक्ष्यमाणो राजा यः कुरुते धर्मसंग्रहम् ॥ तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ ६७ ॥ कर्म कुर्वन्नेरेन्द्रस्य मासेनैकं च शिल्पिनः ॥ भक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरी

॥२१८॥