विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० द्वि० सं० अ० ७२ ॥२२६॥

स्थितौ ॥ ११७ ॥ हताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ॥ वासयेत्स्वैरिणीं नित्यं सर्वनाभिभूषिताम् ॥ ११८ ॥ जाया या दृपिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् ॥ मासं च मलिना नित्यं सा ग्रासान्प्राप्नुयाद्दश ॥ ११९ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्षत्रविट्शूद्रयोनयः ॥ व्रजन्दाप्यो भवेद्दण्डं उत्तमसाहसम् ॥ १२० ॥ वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्वजागमे ॥ मध्यमं प्रथमं वैश्यो वैश्या दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत् ॥ १२१ ॥ शूद्रः सवर्णाऽगमने शतं दण्ड्यो महीभुजा ॥ वैश्यश्च द्विगुणं राम क्षत्रियस्त्रिगुणं तथा ॥ १२२ ॥ ब्राह्मणश्च भवेद्दण्ड्यस्तथा राम चतुर्गुणम् ॥ गुप्तास्वेव भवेद्दण्डस्त्वसतीषु ततस्त्वर्धम् ॥ १२३ ॥ माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा ॥ पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी तथा ॥ १२४ ॥ भागिनेयी तथा चैव राजपत्नी तथैव च ॥ इत्यगम्यास्त्विति निर्दिष्टास्तासां तु गमने नरः ॥ १२५ ॥ शिश्नस्योत्कृन्तनं कृत्वा ततस्तु वधमर्हति ॥ भ्रातृभार्यागमे पूर्वोक्तदण्डं त्वधमर्हति ॥ १२६ ॥ चण्डालीं वा श्वपाकीं वा गच्छन्वधमवाप्नुयात् ॥ तिर्यग्योनीं तु गोवर्ज्य मैथुनं यो निषेवते ॥ १२७ ॥ स पणं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्याश्च यवसोदकम् ॥ सुवर्णं च भवेद्दण्डो गां व्रजन्द्विजोत्तम ॥ १२८ ॥ वेश्यागामी भवेद्दण्ड्यो वेश्याशुल्कसमं पणम् ॥ गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति ॥ १२९ ॥ वेतनं द्विगुणं दद्याद्दण्डं च त्रिगुणं तथा ॥ अन्यमुद्दिश्य वेश्यां यो नयेदन्यस्य कारणात् ॥ १३० ॥ तस्य दण्डं भवेद्राज्ञ सुवर्णस्य च माषकम् ॥ नीत्वा भोगं न यो दद्याद्दाप्यो द्विगुणवेतनम् ॥ १३१ ॥ राज्ञा च द्विगुणं दण्ड्यस्तथा धर्मो न हीयते ॥ बहूनां व्रजतामेकां सर्वे तद्द्विगुणं दमम् ॥ १३२ ॥ सर्वे पृथक्पृथग्दद्युर्दण्डं च द्विगुणं पणात् ॥ न माता न पिता न स्त्री ऋत्विग्याज्यस्य सूनवः ॥ १३३ ॥ अन्योऽन्याः पतितास्त्याज्यास्त्यागे दण्ड्यः शतानि षट् ॥ पतिता गुरवस्त्याज्या न तु माता कदाचन ॥ १३४॥ गर्भधारणपोषणाभ्यां तेन माता गरीयसी ॥ संदंशहीनौ कर्तव्यौ कूटसाक्षीष्विदेविनौ¹ ॥ १३५ ॥ अधीयानमनध्याय्ये दण्डः कर्षापणत्रयम् ॥ अध्यापकस्य द्विगुणं तथाचारस्य लङ्घने ॥ १३६ ॥ अनृते सत्यमेवे दण्डः सुवर्णस्य च कृष्णलम् ॥ भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः ॥ १३७ ॥ प्राप्तापराधास्ते दण्ड्या रज्वा वेणुदलेन वा ॥ पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथंचन ॥ १३८ ॥ अतोऽन्यथा यः प्रहरेन्मर्त्यः स्याच्चौरकिल्बिषम् ॥ द्यूतं समाह्वयं चैव यो निक्षिप्तं समाचरेत् ॥ १३९ ॥ प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा स दण्ड्यः पार्थिवेच्छया ॥ वासांसि फलके श्लक्ष्णे नेनिञ्ज्याद्रजकः शनैः ॥ १४० ॥ अतोऽन्यथा

---

¹ 'कूटसाक्षिभिदेविनौ' इति ख० ।

॥२२६॥