विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२६७॥

द्वि० खं० अ० १९५

कलाः सत्यस्मृता देहे तासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ एका मांसधरा राम धमन्यो यत्र संस्थिताः ॥ २८ ॥ असृग्धरा द्वितीया तु यकृतप्लीहाश्रया मता ॥ मेदोधरा तृतीया स्यात्सूक्ष्मस्थूलाभया तु या ॥ २९ ॥ मज्जाश्रया चतुर्थी तु तथा श्लेष्मपरा मता ॥ पुरीषधारिणी चान्या यथा पक्वाशये स्थितेः ॥ ३० ॥ षष्ठी पित्तधरा नाम जठराग्नी समाश्रिता ॥ शुक्राशया शुक्रधरा तथा ज्ञेया च सप्तमी ॥ ३१ ॥ बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चात्र श्रोत्रं घ्राणं च चक्षुषी ॥ त्वक् तथा रसना चैव महाभूताश्रयाणि तु ॥ ३२ ॥ इन्द्रियार्थांस्तथा पञ्च तेषां नामानि मे शृणु ॥ श्रोत्रस्य शब्दः कथितो गन्धो घ्राणस्य पार्थिवः ॥ ३३ ॥ रूपं च चक्षुषो ज्ञेयं त्वक् च संस्पर्शनं तथा ॥ रसनस्य रसश्चैव महाभूताश्रयास्तु ते ॥ ३४ ॥ कर्मेन्द्रियाणि पञ्चात्र तेषां नामानि मे शृणु ॥ पायूपस्थं हस्तपादौ जिह्वा चैवात्र पञ्चमी ॥ ३५ ॥ तेषामर्थांस्तथा पञ्च तानप्रवक्ष्याम्यतः परम् ॥ उत्सर्गं च तथानन्द आदानगमने तथा ॥ ३६ ॥ इन्द्रियाणि दशैतानि तेषां वै नायकं मनः ॥ पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ ३७ ॥ इन्द्रियार्थाश्च पञ्चात्र महाभूतानि पञ्च च ॥ इन्द्रियेभ्यः पराः प्रोक्ताश्चत्वारो भृगुनन्दन ॥ ३८ ॥ मनो बुद्धिरथैवात्मा अव्यक्तञ्च महाभुज ॥ तदाश्रयाणीन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः पराश्च ते ॥ ३९ ॥ तत्त्वान्येतानि जानीहि चतुर्विंशतिसंख्यया ॥ येषामैक्यं महाभाग पुरुषः पञ्चविंशकः ॥ ४० ॥ संशयंस्तद्विधुंश्चैव तथा मत्स्योदके उभे ॥ मनः संशयकृन्नित्यं तथा बुद्धिश्चिवेचनी ॥ ४१ ॥ आत्मा जीवः स्मृतो राम यो भोक्ता सुखदुःखयोः ॥ अव्यक्तो मिश्रितानीह रजःसत्वतमांसि च ॥ ४२ ॥ पुरुषस्त्वपरो ज्ञेयो यश्च सर्वगतो महान् ॥ चतुर्विंशतिकासंख्याद्यः स नित्यः पृथक् स्थितः ॥ ४३ ॥ एकत्रिंशानि तत्त्वानि पुरुषस्य तथैकतः ॥ न चैव व्यतिरिक्तानि तत्त्वानि पुरुषात्परम् ॥ ४४ ॥ प्रकृतिः पुरुषो राम निष्कलः पञ्चविंशकः ॥ विकृतिस्तस्य विज्ञेया शेषस्तत्त्वगणो बुधैः ॥ ४५ ॥ सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ॥ पुरुषः स परो ज्ञेयः सर्वशक्तिस्तु सर्वतः ॥४६॥नादिर्न मध्यो नैवान्तो व्याप्तिसम्भवयोर्द्वयोः ॥ यस्य जानन्ति मुनयो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ४७॥स याति परमं स्थानं यो वेति पुरुषं परम् ॥ एतदेव च विज्ञानं प्रस्तुतं शृणु भार्गव ॥ ४८ ॥ सप्तमाशयाः स्मृता देहे शृणु तानपि भार्गव ॥ आशयो रुधिरस्यैकः कफस्य च तथा परः ॥ ४९॥ आमाशयाथो चान्यौ ज्ञेयः पक्वाशयोऽपरः ॥ वायुमाश्रयागो चान्यो आशयाः सप्त कीर्तिताः॥५०॥ स्त्रीणां गर्भाशयो राम पित्तपक्वाशयान्तरे ॥ अष्टमः स भवेत्तासां यत्र गर्भः स तिष्ठति ॥ ५१ ॥ ऋतौ विकोशा भवति योनिः कमलवत्सदा ॥ गर्भाशये ततः शुक्रं धृते रक्तसमन्वितम् ॥ ५२ ॥ अन्यत्र काले मुकुला योनिर्भवति योषिताम् ॥ न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं

॥२६७॥