विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

नाशाय । उभयथा महाभयाय सर्वतः त्रिभुवनपीडावो भवति । या दिग्दहेन दीप्ता स्यात्तां दिशं गजा यायात् । अति- दीप्ते छायाव्यङ्गे राजमरणं विन्द्यात् ॥ अथ वा ध्रुवदारुणातिप्रचरसाधारणेषु यथा स्वकर्म ध्रुवादिकर्म क्रियमाणं सिद्धिमुपैति ॥ व्यतीपातादिविद्धेषूत्पास्तमितनक्षत्रेषु न किञ्चिदपि । तथा चार्कनलराहुधूमितज्वलितदग्धविद्धेषु नक्षत्रेषु तथा च त्रिधोत्पाताभिहतेषु यन्न यस्मिन्नक्षत्रे पुरुषस्य जन्म तन्नक्षत्रं तस्मान्नक्षत्राच्च दशमं तत एकोनविंशं जन्मजन्मनक्षत्रादिति विन्द्यात् । (सर्वेस्माज्जन्मनक्षत्राद्द्वितीयं संपत्करम् । तृतीयं विपत्करं । चतुर्थं क्षेम्यम् । पञ्चमं प्रत्यरि । षष्ठं साधकम् । सप्तमं नैधनम् । अष्टमं मैत्रम् । नवमं परमं मैत्रं चेति)॥ तत्र सम्पत्करं क्षेमसाधकं मैत्रातिमित्रेषु सर्वाणि कर्माणि कुर्यात् । दशमेऽहं च ॥ यथा कर्मसु नक्षत्रे तिथिं रिक्तां विना क्रूरमक्षांसौम्ये दिनकृते वत्स सिद्धमायात्यसंशयम् ॥ इति श्रीविष्णुध० मा० व० सं० द्वि० खण्डे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रे शास्त्रज्ञानावणनो नाम षट्पञ्च्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ १६६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अथ ब्रह्माणं भगवंतं भृगुर्विद्यापथामास भगवञ्ज्ञानातुमुच्छकमिच्छामि । तमुवाच भगवान् । वत्स द्वादशराशयो भचक्रम् । त्रिंशाद्भागाश्च राशेः । षष्टिः लिप्तश्च भागः । षष्ठिर्विलिप्ताश्च लिप्ता षष्टिः परा विलिप्ता । षष्ठिश्च नाडिका अहोरात्रम् । षष्टि र्विनाडिका । नाडिका तत्र यः काले प्राणः सा क्षेत्रलिप्ता । तस्माद्यावता कालेन प्राणो भवति । दर्शगुर्वक्षरक्षणस्तावता कालेन भचक्रस्यैका कलाऽयुदेति । सकलं भचक्रं नाडिकाषष्ट्येति । तत्रादावेव राशिर्जो रक्तवर्णः कालस्य मूर्धा (पूर्वावन्चो) दिवारात्रौ ग्राम्यः प्राग्द्वारः चतुष्पात रात्रौ दक्षिणास्यां दिशि बली चरः पृष्ठोदयः क्रूरो विषमः पुमाञ् शनेश्वरस्य नीचः । विंशतितस्तथागतस्यैवातिनीचः । आदित्यस्योच्चः, तस्यैव दशमे भागेऽत्युच्चः अङ्गारकक्षेत्रम् । तस्यैव त्रिकोणमिति ॥ वृषः श्वेतवर्णो मुखं कालस्यारण्यो दिवारात्रो ग्राम्यो दक्षिणद्वारः चतुष्पाद्रात्रौ दक्षिणस्यां दिशि बली स्थिरः पृष्ठोदयः समः सौम्यः स्त्रीराशिः शुक्रक्षेत्रं चन्द्रमसंस्त्रिकोणे तस्यैव च तृतीये भागे चात्युच्चमिति ॥ मिथुनः पुरुषो गदाधारी वीणाकरा नारी च हरितवर्णः कालस्य बाहू ग्राम्यः पश्चिमद्वारो द्विपात् पूर्वस्यां दिशि दिवा बली द्विखभावः शीर्षोदयः क्रूरो विषमः पुरुषराशिः बुधक्षेत्रमिति ॥ बली चरः पृष्ठोदयः कीटः सौम्यः समः स्त्रीराशिः चन्द्रक्षेत्रं भौमनीयः तस्याष्टविंशतितमे भागेऽतिनीचो जीवस्योस्तस्य पञ्चमे भागेऽत्युच्च इति ॥ सिंहः सिंहाकारः पाण्डुवर्णः कालस्योदरमारण्यः प्राग्द्वारः चतुष्पात दक्षिणास्यां दिशि रात्रौ बली स्थिरः शीर्षोदयः

---

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः क्षेपुस्तके नास्ति । कोष्ठानान्तरपाठे यत्र यत्र “क्लीबत्वं तत्र सर्वत्र क्षपुस्तके क्लीबम् । यथा-द्वितीया संपत्करा” इत्यादि तदपि बुद्ध् ।