विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध०

प्र० खं० अ० १०

॥ ७ ॥

परा ॥ सुवर्णसिकता राजंस्ताम्रस्फटिकशोभिता ॥ १४ ॥ इत्येते कथिता द्वीपाः प्राधान्येन तवानघ ॥ एतेषामंतरे द्वीपाः शतशोथ सहस्रशः ॥१५॥
न ते वर्णयितुं शक्या वर्षाणां तु शतेरपि ॥ विवर्जयित्वा भारतस्य वर्षं वर्षेषु सर्वेषु नरेंद्रसिंह ॥ निरामया वीतमया मनुष्या वर्षेषु सर्वेषु तथैव
चोक्ताः ॥ १६ ॥ आयुःप्रमाणं लभते हि राजन् द्वीपेषु सर्वेषु नरो मयोक्तम् ॥ कृत्वा शुभं कर्म तु भारतेऽस्मिन्द्वीपेषु सर्वेषु नराः प्रयान्ति ॥
॥ १७ ॥ वृक्षेषु तेषां प्रभवन्ति कामाः स्त्रियश्च तेषामपि रूपवत्यः ॥ दण्डश्च तेषां च न दाण्डिकोऽस्ति सन्मार्गगंस्तेऽपि तथा च राजन् ॥१८॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भारतवर्षवर्णनं नामाऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ श्रोतुं जनानिहेच्छामि
सागरद्वीपवासिनः ॥ प्राधान्येन मुनिश्रेष्ठ विस्तराद्विस्तरो यतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः सर्वटम्बराः ॥
कुन्तयः शूरसेनाश्च मध्यदेशजनाः स्मृताः ॥ २ ॥ वृषध्वजांजनाः पद्माः सुह्या मगधचेदयः ॥ काशयश्च विदेहाश्च पूर्वस्यां कोसलाः
स्तथा ॥ ३ ॥ कलिङ्गाङ्गपुण्ड्राश्चैवाङ्गा मूलकास्तथा ॥ विन्ध्यान्तनिलयाः प्रोक्ताः पूर्वदक्षिणतः स्मृताः ॥ ४ ॥ पुलिन्दाश्मकर्जोलस्तथा[१]
निवासिनः ॥ कर्णाटका भोजकट्या दक्षिणापथवासिनः ॥ ५ ॥ अम्बष्ठा द्रविडा नागाः काम्बोजाः स्त्रीमुखाः शकाः ॥ आनन्तवानसिन्ध्वश्च
ज्ञेया दक्षिणापश्चिमे ॥ ६ ॥ सौराज्यं सैन्धवा म्लेच्छा नास्तिका यवनास्तथा ॥ पश्चिमेन च विज्ञेयाः पदमानौनंधः सह ॥ ७॥ माण्डव्याश्च
तुषाराश्च मूलिकाश्च सुपाः खशाः ॥ महाकेशा महानासा देशास्तूत्तरपश्चिमे ॥ ८ ॥ लम्पास्तालोचनाश्च मल्लाश्चान्धराजहुताः ॥ हिमवन्निलया
म्लेच्छा ह्युदीचीं दिशमाश्रिताः ॥ ९ ॥ त्रिगर्तमार्नकोलूता ब्रह्मपुत्रास्ततर्गणाः ॥ अभिसाराश्च काश्मीरौंगाश्चोद्धपूर्वर्ण कीर्तिताः ॥ १० ॥ गज
न्हूसागर्दपा प्रधाना वसुधाधिपाः ॥ भवतेहं प्रवक्ष्यामि दिग्दर्शनं निबोध ततः ॥ ११॥ पश्चात्नाथा मगधाधिपश्च कलिङ्गराट् भाञ्कटश्चाथ ॥
अनन्तः सैन्ययुक्तस्तूप्रागो महेश्वरश्चाथ कुलप्रनाथः ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जनपदवर्णना नाम
नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ वज्र उवाच ॥ निवेदितान्ससागरे द्वीपे सप्ताहे कुलपर्वतान् ॥ नामतः श्रोतुमिच्छामि तन्प्रसूताश्च निम्नगाः ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तमी मन्दुकुलपर्वताः ॥ २ ॥ विमोषा ऋपिकुल्याश्च इक्षुणा
त्रिदिवालया ॥ लांगूलिनी वंशधरा नद्यस्त्वता महेन्द्रजाः ॥३ ॥ कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा चोत्पलावती ॥ शीतौदका गिरिव्रता नद्यो मलयन

---

१ 'निलया देशाः' इति ख० । २ 'विख्याता' इति क० ।

॥ ७ ॥