विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

प्रतिष्ठाकल्पे तर्पणवर्णनो नामाष्टानवतितमोऽध्यायः ॥९८॥ मार्कण्डेय उवाच॥ अथ पञ्चगव्यानि। तत्र कपिलाया गोः क्षीरम्। कृष्णायाश्च दधि । नीलायाश्च घृतम् । श्वेताया गोमयम् । ताम्रवर्णाया गोमूत्रम्। गायत्र्या गोमूत्रं गृहीयात्। गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति क्षीरम् । दधिक्राव्णेति दधि। घृतवती भुवनानामिति घृतम् । देवस्यत्वेति कुशोदकम्।अथर्षभशृंगेण संयोज्य गायत्रीमुदीरयेत् । ततस्तेन पञ्चगव्येन भवनमभ्युक्षयेत्ततोरणानि नि च, अर्घाशौचार्थमवस्थापयेत् ॥ बृहत्स्नपने तदेव स्यादन्यं वा कल्पयेत् ॥ अथाऽर्घ्यकल्पना । भवति तत्र राजते पात्रे शङ्खविल्वपद्मशोरीरदर्भमूलदूर्वाशालिशालिसिद्धार्थकपुण्ड्रालपुत्रकल्पयेत् । तीर्थोदकेन प्लावयेत् । रथ अक्षीति मंत्रमुदीरयेत् । द्रविणं पापमन्द्वः द्रुपदं पवित्रं शङ्खर्माणि ग्रैस्सूक्तैः काण्डात्काण्डोति पवित्रं च ततः शुभे दृढे स्वाञ्चिते भाण्डे पाव कुर्वीत् ॥ हिरण्यवर्णत्यस्य ऋक्सूत्रेण च पार्थिव ॥ १ ॥ आपोहिष्ठेति तिसृभिः शन्नोदेवीरिति चाप्यथ ॥ १ ॥ ब्रह्मजज्ञान सूत्रेण पवित्रेण तथैव च ॥ वाचेत्यत्र तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ २ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० व० सं० प्रतिष्ठाकल्पे पञ्चगव्यवर्णनोनामनानवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथाघाशौचं भवति। तत्र मुनयश्चाऽत्रकर्मकर्तारो च शौचयेत् । उभायोद्दर्भपवित्रके शौचं कुर्यादधिवासनं च गृह्यं तद्वन्योत्किरैश्चैवं चादावेव कुर्यात् । ततोम्बुना गायत्र्या कुर्यात् । आक्रम्येति द्वितीया मृदा अयं चात्रापरो मंत्रो भवति । अश्वक्रांन्ते रथक्रांन्ते विष्णुक्रांन्ते वसुन्धरे ॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ १ ॥ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥ मृत्तिके त्वं प्रपृच्छेहं सर्वकामप्रदा भव ॥ तृतीयं शस्तियमिति भस्मना । इदं गाव इति चतुर्थं गोमयेन। विष्णोः पृथुस्सोति पञ्चमं गौरसर्षपैः ॥ बृहत्साम्ना षष्ठं श्वेतातिभस्मना ॥ शाकरेणेति सप्तमं पञ्चगव्येन ॥ मनसः काममाकूतिमित्युष्टमं कुष्ठेन । हिरण्यवर्णेति नवमं सुवर्णोदकेन ॥ तरत्समन्दीति दर्भैष्पिच्छेदंशमम् ॥ पावमानीभिरस्तीर्थशर्करेणेकादशम् । नदोमृदा द्वादशम् ॥ गिरयस्ते पर्वतामृदा त्रयोदशम् । ऋषभेण जातं¹शृङ्गोद्भूतसदा चतुर्दशम् ॥ अश्वक्रान्तेति लाङ्गलोद्भूतसृदा पञ्चदशम् ॥ कुप्याददीति वल्मीकामृदा पोडशम् ॥ पृथ्वीदेवीति मन्युना तीर्थमृदा सप्तदशम् ॥ सरोमृदा ब्रह्मज्ञानेत्यष्टदशम् ॥ दधिक्राव्णोति दध्ना एकोनविंशम् । घृतवती घृतेन विंशतितमम् ॥ अथर्षभेण रत्नोदकमेकविंशम् ॥ एवमेकोविंशत्यात्मक्रेन सोमेन तां शौचयित्वा परमपावना मन्त्रा जप्तव्याः ॥ अश्वमेषेण इंद्वंकेते शुद्धवत्यस्तत्सम्भाः ॥ कुष्माण्डाः पावमान्यश्च दुर्गा देवी सरस्वती ॥ १ ॥ चान्द्रायणं च ऋषभं वामदेवं रथन्तरम् ॥ पौरुषं

---

१ 'ऋषभम्' इति ख० ।