विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३६२॥ तृ० खं० अ ०९८ ॥ ३६२॥

दक्षिणगतहस्ता, पश्चिमे द्वापरं, उत्तरे कलिरिति । एवं तोरणन्यासं कृत्वा युवा सुवासा इति दर्भैराश्वत्थपत्रैः सन्दाममिश्रै- स्तोरणचतुष्टकं चापि वेष्टयेत् । ततस्तोरणानामुपरि ध्वजाः कर्तव्याः । पूर्वेण पीतपताको गरुडः, दक्षिणेन नीलपता- कस्तालः, पश्चिमेन श्वेतपताको मकरः, उदक्पीतपताकः कुम्भः । गरुडस्य पार्श्वयोर्गदाचक्रे, तालस्य हलमुसले, मकरस्य धनुर्बाणौ, कुम्भस्य खड्गचर्म । तोरणानन्तरङ्गे आग्नेये दिग्भागे ध्वजम् । नैरऋत्यां वैजयन्तीं पताकाम् । वायव्यां ध्वजम् । ऐशान्यां दण्डम् । स्थण्डिलोपरि वितानकम् । तोरणं प्रतिषट्षड्भादशं च । इन्द्राम्यन्दिले वितानकम् । तत्र च वटिलीलताः प्रतीहाराः सुभद्रभद्रौ पूर्वेण । अपाद्भटधातांतौ दक्षिणेन । जयविजयौ पश्चिमेन । मोदप्रमोदौ उत्तरेण । एतत्कृत्वा ध्रुवाद्यौविदमुदाहरेत् । मधुरं च मन्त्रं व्यात्तगहेति । ततः कलशोदकेन पवित्रमन्त्रेण यजमानमृत्विजो मोगंमांश्चाभ्युक्ष्य गायत्रीं जपेत् । या ओषधीश्वेति तैश्चेशानीदिक प्रभृतिषु संवत्सरार्विदोऽष्टौगन्धैर्द्वारपालो निवेशयेत् । तेषां नामानि । कन्दर्पः, सोमनः, दुर्धरः, शिखरः ॥ तेषां चत्वारो लोकपालाः इन्द्रयम वरुणधनदाः । तेषां च निवेशने काण्डात्काण्डादित्युदीरयेत् ॥ ततः पञ्चरङ्गं सूत्रं काण्डात्काण्डेति वेष्टयात् । तेनैव दिशः परिधारयेत् । पञ्च गव्येनाप्यभ्युक्ष्य पञ्चब्रह्माह्वयंमयं संसारसूत्रम् । नीले पृथ्वी, श्वेतायापः, रक्ताग्निः, पीतं वायुः, कृष्णमन्तरिक्षम् । तदन्वेन द्रुपदाद्वेति मन्त्रो भवति । इन्द्राण्यो वातिति सूक्रमिति, च ततः कुण्डे मुखेषु स्थण्डिलाभ्यन्तरेण चतुर्षु दिक्षु चत्वारः पूर्णकुम्भान् प्रतिष्ठापयेत् । ते चत्वारः सागरा ज्ञेयाः । तथाऽष्टास्वप्यन्याभ्यां दिशि पृथक् कुम्भं प्रतिष्ठापयत् । ततः क्रमेणान्यान् ॥ तेषां नामानि सहस्रवीर्यः, विमलः, शतधारः, प्रमन्दनः ॥ तांश्च सहिरण्यगन्धचन्दनाम्रसुमान्सवनस्पतिकलान्कुर्यात् । तत्र शन्न आप इति प्रथममभिमन्त्रयेत् । शन्नो देवीरिति द्वितीयम् ॥ आपोहिष्ठेति तृतीयम् । इदमापः प्रव्रत इति चतुर्थम् ॥ ततः पूर्णेन लाजापूर्णं पात्रं स्थापयेत् । दक्षिणेन तिलपात्रम् । पश्चिमेन सिद्धार्थपात्रम् । उदग्घृतपा- त्रम् । पात्रविशेषेण आवन्ताश्चन इत्युदीरयेत् । ततश्चतसृषु विदिक्षु कुम्भानामभ्यन्तरे चत्वारो दीपा देयाः । ते च वेदा ऐशानीप्रभृति ऋग्यजुस्सा माथर्वाणः । तेषां च निवेशने तेजोसिशुक्रमित्युदीरयेत् । ततः पुनरपि स्तोत्रमन्त्रैः सिद्धार्थैर्विकीरणं कुर्यात् । ये देवाः पुरः सदोभिरिति जपेत्तावद्ग्राहं प्रादुर्भावं च वाचयेत् । श्रीसूक्तमुदीरयेत् । ततस्तेन पञ्चगव्येन सुवन्समुत्सृजेत्तोरणानि च (अर्चां शौचार्थं च स्थापयेत् । दृष्टस्तन्पते तदेवं स्याद्द्वयं नावेकल्पयेत् ।) अथाघर्घ्यं एवं तोरणविन्यासे कृते भूपतिस्सप्तमाऽसौ विप्राः क्षयं यान्ति परा वृद्धिञ्च जगतो॥ इति श्रीविष्णु०ध०तृ०खं०मा०सं०