विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

यावत्तोयञ्चवित्रेत्यं यजमानः सुसञ्चितः ॥ १ ॥ ब्रह्मचारी हविश्याशी जितक्रोधो विमत्सरः ॥ अधःशायी च राजेन्द्र नित्यस्नायी तथैव च ॥ २ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिष्ठाकल्पे दीक्षाध्यायो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ प्रासादलक्षणम् ॥ पुण्ये वा सुशुभे भूभागे स्थण्डिलद्वयं परिकल्पयेत् । गृह्यावोक्तमृदा ससिक्ततया । ततः स्थण्डिलद्वयमपचितगोमयेनोपलिम्पेत् । तत्र मध्योधिवासनस्थण्डिलम् । तद्दक्षिण इज्यास्थण्डिलम् । तद्गृह्योक्तमस्यस्थण्डिलम् । ततोऽधिवासनस्थण्डिले चत्वारस्तोरणाः परिकल्प्यन्ते । सर्व स्थण्डिलाः चतुरस्त्राश्चेद्धस्तोच्छ्रयास्तोरणविस्तारोर्ध्वभागविस्तीर्णाः ॥

स्थण्डिलद्वय आग्नेयिभिः पताकाभिः प्रतिसरिभिश्च परिवेष्टयेत् । वनप्रवेशोक्तेन विधिना प्रशस्तवृक्षाणामन्यतमस्य वृक्षस्य तोरणार्थं काष्ठान्यानीय स्थण्डिलद्वय उपकल्पयित्वा । न तोरणं काष्ठद्वयं कुर्यात् । न कुब्जम् । तोरणानि सर्वे समप्रमाणाः । आदावधिवासनस्थण्डिलस्य पश्चिमभागे। प्राङ्मुखः कल्पकः [स्वामी न स्यात्]$^१$ कृत्यकर्त्तादक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव साम्वतः स्यात्। तस्यापि दक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव ऋग्वेदविद्भवेत्।

कल्पकस्याग्रभागे प्राङ्मुख एव यजमानः। तस्य वामतः प्राङ्मुख एव अध्वर्युः स्थण्डिलाद्वहितो दक्षिणाभिमुखो यजुर्वेदवित् । स्थण्डिले पूर्वतः पश्चिमाभिमुखः सामवेदवित् । तस्य दक्षिणतो वंशवादकः । तस्यापि दक्षिणतो वाचकः । तस्योदग्भागमन्तःपुटे वादनकर्त्तनर्त्तकाः । स्थण्डिला दक्षिणतः उत्तराभिमुखोध्वजदंडवित् ।

होमस्थण्डिले प्राङ्मुख अगारात्पश्चिमतॊ होता । चतुरस्रः । समन्ताद्धस्तमानश्चागारः समेखलः । तन्मध्याद्वन्धपरिहिता द्रव्यरक्षिता च । इज्यास्थण्डिले इज्याकृतप्राङ्मुखतः । तद्दक्षिणतः उत्तराभिमुखौ मन्त्ररक्षिता द्रव्यरक्षिता च । संवत्सरो न्यवकल्पितश्चित्तग्रहणार्हताः स्युरतः । स्थापतेरन्यतमः ।

ततः सौवर्णं रजतं ताम्रं मृण्मयमकर्कशमलं वा कलशं अच्छिद्रं तीर्थोदकपूर्णं सर्वोषधिभिः सर्वगन्धैः सर्वबीजैः सर्वैरत्नैः सहिरण्येन चन्दनेन फलैश्च संयुतं कृत्वा अनुलेपनादिनिमित्ते पवित्रसूत्रे सति सूत्रमाल्यग्रीवं कल्पकः पुरतः प्रतिष्ठापयेत् । कलशः पूर्वेण । स्थण्डिलमध्ये अष्टपत्रं कमलमलिखेत् ॥

ततः कूर्म्मार्च्चनं कुर्यात् । प्रणवव्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं सशिरस्कां जपेत् । ॐकार नमस्कारं कूर्म्मार्च्चनं पवित्रं चेति । ततस्तोत्रं कश्चिद्वाचयेत् ॥ ततो श्लोकैर्मन्त्रैर्दिक्षु विदिक्षु च सिद्धार्थकांन्न्यसेत् । ततो द्वादशाङ्गुले खाते वनस्पते बीड्व इति प्राच्यादिक्रमेण तोरणन्यासं कुर्यात् ॥ तोरणाश्चत्वारो युगा भवन्ति । पूर्वतः कृतयुगः,

---

$^१$ कोष्ठगतान्तः पाठः खपुस्तके नास्ति ।