विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० तृ० खं० अ० ९३ ॥ ३६६॥

र्हीति ॥ हृष्टं च सुनामधेयं कुर्याद्राजा तथाप्यसौ ॥ ८ ॥ दुर्गं सर्वत्र कर्तव्यं राज्ञा भूपतिसत्तम ॥ भूमिदानादिभिर्यस्तु कुर्यात्सन्विहितं मुदा ॥ ९ ॥ प्रतिष्ठां सकलौ कुर्यादन्यथा पापभाग्भवेत् ॥ तस्मात्प्रायो सुरार्चायामनिष्टं स्यात्कलौ युगे ॥ १० ॥ कृते तु तदनिष्टं स्याज्जन्मान्तरशतेष्वपि ॥ कृतेत्रेताद्वापरेषु प्रतिष्ठाकरणान्नृणाम् ॥ ११ ॥ यस्मात्तेषु कृतामर्त्या सिद्धाः सम्पूजयन्त्यलम् ॥ कलौ कृतायामर्च्चायां सिद्धपूजा न विद्यते ॥ १२ ॥ तस्मात्सन्विहितां कुर्याद्भूमिदानादिभिः कलौ ॥ येन राज्ञा हतो राजा नान्यो भुवि नृपोत्कलौ ॥ १३ ॥ प्रतिष्ठा तेन कर्तव्या नगरे पूर्वनिर्मिते ॥ अनुज्ञां नृपतेः प्राप्य कुर्यादन्योऽपि यादव ॥ १४ ॥ स्थिरां प्रतिष्ठां गृहाणां नृपाऽज्ञानकारणम् ॥ परश्वनीतां गन्तव्यां स कुर्यान्नगरेऽथ वा ॥ १५ ॥ विधानं भूमिदानाद्यं कुर्यात्तत्र न शक्तिः ॥ द्विगुणं फलमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ १६ ॥ कृत्वा सुविहितामर्थ्यां प्रतिष्ठाञ्च यथाविधि ॥ दृष्ट्वाऽनेन धर्मेण नरो मुच्येतसंशयम ॥ १७ ॥ राजसूयाश्वमेधानां फलेन च नराधिप ॥ कृते त्रेतायुगे राजन्द्वपरे च नरोत्तमाः ॥ १८ ॥ आगच्छन्ति सुरैःकेडिन्नृसंसर्गेण दैविकमः ॥ नागच्छन्ति कलौ यस्मात्सशरीराः कथंचन ॥ १९ ॥ आगच्छन्ति प्रतिष्ठाञ्च द्विजेराविहितास्ततः ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठां कारयेद्बुधः ॥ २० ॥ अर्चायाञ्चैवदृष्टेर्लोकैः कलौ सर्वो हि पात्यतो अर्भागताश्च गृह्लन्ति कृतदेवप्रतीष्ठिताः ॥ २१ ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठाकरणं हितम् ॥ यन्नात्सन्विहितं कुर्याद्भूमिदानादिभिश्चतु ॥ २२ ॥ दृष्ट्वा यश्चेर्षया यान्ति मानवाश्चिक्षदेवह्लयम् ॥ तथैव राजन गच्छन्ति कृतदेवप्रतिष्ठकाः ॥ २३ ॥ तस्मात्कलौ प्रतिष्ठानं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम् ॥ यत्नात्सन्विहितं कृत्वा भूमिदानादिभिः शुभा ॥ २४ ॥ दुर्गे प्रतिष्ठा कर्तव्या नगरे च तथा शुभे ॥ नित्यस्नापनवीथ्यग्रे नान्यत्रेति नराधिप ॥ २५ ॥ ग्रामे वा यदि वा घोषे नास्ति यन्नापनं नृप ॥ तत्रोद्याने बहिः कार्या ग्राममध्ये न कारयेत् ॥ २६ ॥ नदीतीरेषु कर्तव्या वनेषूपवनेषु च ॥ सरसां चैव तीरेषु गिरीणां शिखरेषु च ॥ २७ ॥ उपत्यकासु रम्यासु गुहासु च विशेषतः ॥ एतेषु यानि सान्निध्यं स्थानेषु त्रिदिवौकसः ॥ २८ ॥ जलाशयेविहीनेषु देशेषु मनुजोत्तम ॥ सान्निध्यं नैव कुर्वन्ति कदाचिद्दिविदौकसः ॥ २९ ॥ तथा सुदृष्टं कार्यं गृहा वासं जलाश्रयम् ॥ पुरस्ताद्वा भवेत्तस्य नान्यथा मनुजाधिप ॥ ३० ॥ समंतात्तु जलं शस्तं दीपे देवगृहे कृते ॥ यत्र देवगृहं कार्यं तत्र भूमिं परीक्षयेत् ॥ ३१ ॥ श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा वर्णक्रमान्विता ॥ कुशेशयैश्च शौरैः काशेरूर्वाभिश्च तथा युता ॥ ३२ ॥ मधुरा च कषाया च तथा तु लवणा च या ॥ वर्णक्रमाद्धिता भूमिः सर्वेषां शृण्वतः परम् ॥ ३३ ॥ कण्टकद्रुमसंकीर्णा शर्करालोष्टसंयुता ॥