विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३६६॥ तृ० खं० अ० ९१ ॥३६६॥

ज्ञेया पुत्रपौत्रविवर्धिनी ॥ २३ ॥ सितवर्णा तु या कृष्णैर्लोमभिः सर्वतोवृता ॥ २४ ॥ बहुदोषकरी सा तु कृष्णा वा रक्तरोमकैः ॥ सर्ववर्णेषु शुक्लेषु प्रशस्तं हीरकं विदुः ॥ २५ ॥ सर्वेषामेव वर्णानामन्वयवर्णं विगर्हितम् ॥ ग्राह्नीं शिलां दिने गत्वा शोभने नृपसत्तमः ॥ २६ ॥ क्षीरेण नृप गन्धेन सकषायेणस्तथा जलैः ॥ आच्छाद्य कुसुमैर्मन्त्रैः प्राग्वद्भक्त्यार्हयेद् बलिम् ॥२७॥ स्वप्नार्थं च स्वपेत्तत्र दैवतैः स्वप्नितस्तथा ॥ प्राग्वद्दृष्टे शुभे स्वप्ने शिला नेया तु सा भवेत् ॥ २७ ॥ अदृष्टे तु तथा स्वप्ने न दुष्टे शोभनं भवेत् ॥ पूजनं तु द्वितीयोदि कृत्वा भाण्डगणस्य तु ॥ २८ ॥ च्छेदकस्य ततः कृत्वा संवाहं तं प्रवेशयेत् ॥ प्राग्वदेव महीपाल यथा वृक्षेषु कीर्तितम् ॥ २९ ॥ शिलानां गर्भविज्ञानं यदुक्तं नृपसत्तम ॥ तदेव सर्वं जानीहि द्रुमाणामपि यत्नतः ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शिलापरीक्षा नाम नवतितमोऽध्यायः ॥९०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पकेष्टकनयं तव ॥ ब्राह्मणानां शुभा श्वेता क्षत्रियाणां तु लोहिता ॥ १ ॥ मृत्तीका वैश्यजातीनां कृष्णा चैवान्त्यजन्मनाम् ॥ यस्य वर्णस्य या शस्ता तां मृदं ग्राहयेद्बुधः ॥ २ ॥ असङ्कीर्णाच्छुभाद्देशा द्गृहीतव्या शोषयेत्तुदम् ॥ शोषितां तां विमृद्गीयात्सर्वशोलेन चाम्भसा ॥३॥ हस्तदीर्घेण यन्त्रेण तदर्धेविस्तृतेन च ॥ तदर्धसूक्ष्मोत्थनेनाय कर्तव्या वेष्टका मताः ॥ ४ ॥ आतपे तास्तथा शुष्का विषमेष्वृपसप्तम ॥ कठैरसारैर्भूपाल गोकरीषैस्तृनैस्तथा ॥ ५ ॥ मृदुना नृप पाकेन न शान्त्यर्थं पचेच्च ताः ॥ अपक्वाश्च न संग्राह्या न विलीनाः कथञ्चन ॥ ६ ॥ तासामत्यर्थपक्कानां मङ्गो भवति रूपके ॥ भवन्त्यसारग्राहका विलीनाः क्लेदनाशदाः¹ ॥ ७ ॥ इष्टकानिचये वह्निं यो नरः संप्रयच्छति ॥ ९ ॥ सोमविक्रयिणा तुल्यः स तु पापः प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ तस्माच्छुद्धेन मूलेन तत्राग्निं दापयेन्नरः ॥ वर्तमानमुखः सत्यं संविसृज्य प्रयत्नतः ॥ ९ ॥ पक्कास्तु शीतलीभूताः स्याद्गुरुत्वैर्यथाक्रमैः ॥ सम्प्रक्षसंख्याजिता योज्या यथास्थाने² नराधिप ॥ १० ॥ इष्टकासञ्चये नैवमेकैकं रूपकं बुधः ॥ दर्शयेत् सुकृतेन गन्धसञ्चां विजानताम् ॥ ११ ॥ एवं रूपकविन्यासं शिलास्वपि विधीयतो॥ एवं सुकृत्या कुर्वीत काष्ठ संघातकं तथा ॥ १२ ॥ काष्ठानामप्यसं बन्ध्यं सम्यक्कार्यं विजानता ॥ इष्टकानामकपकानां ³पङ्कबन्धी विधीयते ॥१३॥ इष्टकानां तु पकानां शिला नां च नराधिप ॥ बन्धः कार्यः प्रयत्नेन वज्रलेपकृतः शुभः ॥ १४ ॥ पक्केष्टकानां रचना मयोक्ता सुधास्थिता सैव भवेन्नरेन्द्र ॥ सुधार्थिलानां

---

¹ ‘ककुद्नाशादाः’ इति ख० । ² ‘यथास्थानमरिन्दम’ इति ख० । ³ ‘पक्व’ इति ख० ।