विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

चान्येन सुप्तेश्च सुख्य ॥ ८३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दारुपरीक्षा नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्वोक्तविधिना गत्वा शिलां वाथ परीक्षयेत् ॥ शैले गत्वा महाराज देवताः स्थापयेत्तथा ॥ १ ॥ शुक्ला शस्ता द्विजातीनां नृपाणां च लोहिता ॥ विशां पीता सिता कृष्णा शूद्राणां च हितेषणा ॥ २ ॥ एकवर्णा समा स्निग्धा निर्मला च तथा क्षितौ ॥ वातातिमात्रस्फुटिता दृढा मृद्वी मनोरमाम् ॥ ३ ॥ कोमलां सिकताहीनां मिश्रां दूर्जसतोऽपि ॥ सरित्सलिलनिर्दूतां पवित्रां तु जलोषिताम् ॥ ४ ॥ दुर्गन्ध्यां पङ्कजां च तोयौघत्रसमन्विताम् ॥ आयतामपरिणाहाञ्च ग्राह्यां प्राहुर्मनीषिणः ॥ ५ ॥ अभ्राङ्गां ज्वलनालीढां तप्तां भास्कराश्मिभिः ॥ अन्यद्रव्योपसंसृष्टां न तथा शर्कराभिः संवृताम् ॥ ६ ॥ अमेध्योपहतां यक्षात्पिशाचजनसेविताम् ॥ तिलैः संदूषिता या तु लोहितैर्विमलैर्मृदा सा जनक्षयकारिणी ॥ ७ ॥ नेत्राभमण्डलैर्भङ्गीं विद्धां विमलसंयुताम् ॥ विमले त्रिविधं ज्ञेयं लोहे कांस्यं च हेमजम् ॥ ८ ॥ या लोहैर्विमलैर्जुष्टा सा जनक्षयकारिणी ॥ कांस्यप्रभा विमलोपेतां जनमानविनाशिनीम् ॥ ९ ॥ हेमेन युक्ता कृमिदां तथा कुर्याद्धनक्षयम् ॥ घर्षणे छेदने चैव मण्डलं यत्प्रदृश्यते ॥ १० ॥ सगर्भा तां विजानीयाद् यत्नेन च विवर्जयेत् ॥ मञ्जिष्ठवर्णसंकाशा गर्भे भवति दर्दुरः ॥ ११ ॥ पीतके मण्डले गोधा कृष्णे विद्याद्भुजङ्गमम् ॥ कपिले मूषकं विद्यात्कृकलाशं तथारुणे ॥ १२ ॥ मुद्गवर्णे तु पाषाणे कपोतो गृहगोधिका ॥ आपो निर्दिशेत्काचवर्णाभे भस्मवर्णे तु बालुका ॥ १३ ॥ अतस्तर्कनसामर्थ्याद्युक्ता कर्तुं विपर्ययम् ॥ एवं गर्भास्तु विज्ञेया बाह्यलक्षणलक्षिताः ॥ १४ ॥ बाह्यतो लक्षणं नास्ति तेषां लेपानि दापयेत् ॥ ब्राह्मीं माहेश्वरीं शार्ङ्गीं वैष्णवीं लक्षणोपचिताम् ॥ १५ ॥ अजास्तन्येन संयोज्य शिलालेपं तु दापयेत् ॥ अहोरात्रे गते यत्र शिलालेपो न जायते ॥ १६ ॥ सगर्भा तां विजानीयाद्यत्नेन विवर्जयेत् ॥ कासीसं पीतकासीसं गव्यक्षीरेण पेषयेत् ॥ १७ ॥ पाषाणं लेपयेत् तेन बहुवर्णं यदा भवेत् ॥ सा शिला न प्रशस्ता स्यादात्मणिगर्भा च सा स्मृता ॥ १८ ॥ धुत्तूरकं करवीरं च कुष्ठं तालीशपत्रकम् ॥ क्षीरस्तन्यविषैरेतैस्तु पाषाणं लेपयेद्बुधः ॥ १९ ॥ एभिर्लेपितमश्मानं यदा सिक्तं समापतेत् ॥ कालकूटं विषं तत्र न तं हस्तेन संस्पृशेत् ॥ २० ॥ श्वेतश्च पद्मवर्णश्च कुमुदोषणसन्निभः ॥ पाण्डुरो मुद्गवर्णश्च कपोतो भृङ्गसन्निभः ॥ २१ ॥ ज्ञेयाः प्रशस्ताः पाषाणाः अष्टावेते न संशयः ॥ ^१अञ्जनाभा शिला या तु शुक्ला हीरकसंयुता ॥ २२ ॥ सा शिला श्रीकरी—

---

^१ विजैः सन्नुनिता' इति ख० ।
^२ 'लक्ष्णोपोषिताम्' इति पा० ।
^३ 'धृते तु शोभते' इति क० 'न त्यष्टे च शोभनं' इति ख० ।