विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० धू० ॥३६४॥

बृ०सं० अ०८४ ॥३६४॥

मत्स्याभाश्चाश्रया ये च ये च कुब्जा नगाधिप ॥ सुशिरा ऊर्ध्वशुष्काश्च बालवृद्धास्तथैव च ॥ ६ ॥ श्मशानचैत्यवल्मीकदेवतायतनोद्भवाः ॥ उद्यानजातकेशान्तान्सीमाश्र्वत्थस्तथैव च ॥ ७ ॥ मार्गसंशान्महाभाग प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ पलाशं कोविदारं च शाल्मलिं पिप्पलं वटम् ॥ ७॥ आम्रं च पुन्नागं चैव कपित्थं न विभीत कम् ॥ वर्जयेद्रक्तसं चैव ये चान्यास्तथ्या द्रुमाः ॥८॥ नन्दनं स्यन्दनं सालं शिंशपं खदिरं धवम् ॥किंशुकं पद्मकं चैव हरिद्रं चेतिसङ्ग्रहम्॥९॥ अर्जुनं च कदम्बं च मधूकं चार्जनं तथा। देवदारुवृक्षश्च जात्यश्च तथा वै रक्तचन्दनम् ॥१०॥ एतेऽत्र प्रशस्ता विज्ञेया ये च सारा महीरुहाः ॥ शस्ताश्शस्ता न ये प्रोक्तास्ते तु मध्यफलाः स्मृताः ॥११॥ रक्तसारा नरेन्द्रणां शुक्लसारा द्विजन्मनाम् ॥ पीतसारा विशां शस्ताः शूद्राणां कृष्णमर्ध्यकाः॥१२॥ छेत्तव्यं तु द्रुमं गत्वा सन्ध्याकाले तु पश्चिमे। द्रुमस्याग्रे बलिः कार्यो भूतानां तन्निवासिनाम् ॥ १३ ॥ कृकला षोलोपिकाशश्वद्यूथभृङ्गादिभिस्तैः ॥ कृत्वा चास्य ततो मन्त्रमिदं ब्रूयात्कुठोदतः॥१४॥ वसन्ति यत्र भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः ॥ उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः ॥ १५ ॥ सर्वाङ्गैरभ्यर्च्यसद्भूतैः पूजितैः प्रमथेश्वरः ॥ देवगारे नियोग्यापि द्रुमस्तत्संशपोनृप ॥ १६ ॥ न छेदवन्त सत्त्वश्रोन्त्रि द्रुमसंते ततो मम ॥ स्वप्ने सर्वांनिवेक्तव्यं यथान्यायममुन्नहात ॥ १७ ॥ एवमुक्त्वा तथा तत्र प्रसपेत्स्यपतितृप ॥ दैवज्ञश्च महाभाग रक्षितो शेषपाणिभिः ॥ १८ ॥ ततः स्वप्नं शुभं गत्वा तयोरङ्गोऽपि चेद्यदि ॥ पश्येद्गजोत्र वा पर्य्यन्दिग्दन्त्याद् वृक्षमसंशयम् ॥ १९ ॥ स्वप्नं वाप्यशुभं पश्येन्न तं शिन्द्यात्कथञ्चन ॥ छेत्तव्यं छेदयुद् वृक्षं कल्पसुत्थाय बुद्धिमान् ॥ २० ॥ मध्वाज्याक्तेन राजेन्द्र ततः परशुना शुचिः ॥ तेषां प्रदक्षिणं कृत्वा पातयेत्प्रत्यक्तस्ततः ॥ २१ ॥ पूर्वाभिसुगतो वापि पतने तस्य शस्यते ॥ ऐशान्यां च महाराज दिक्षु शेषासु गर्हितम् ॥ २२ ॥ वामं प्रभग्नं न ग्राह्यं प्राणिहिंसार्ककरं तथा ॥ प्रशस्तं पतितं वृक्षं ग्राह्यं भवति यत्नतः ॥ २३ ॥ अग्रे मूले प्रयत्नेन कर्तव्यं तस्य चिन्हितम् ॥ अग्रं दैवस्य कुर्वीत पादं मूलं तु कारयेत् ॥ २४ ॥ अधोकृता विपर्य्यस्ता तिर्य्यग्वा मरणप्रदा ॥ अग्रमुलोविपर्य्यासं स्तम्भानां च विवर्जयेत् ॥ २५ ॥ अध्रुमूलाद्विपर्य्यासे कृते वृक्षं क्षयं व्रजेत् ॥ पूर्वाग्रा चोत्तराग्रा वा द्रुमा योज्या गृहेषु च ॥ २६ ॥ महावंशेषु वंशेषु विपर्यस्ता विगर्हिताः ॥ द्विवि षाग्नाः पशवो वा गृहस्यामिविपत्तिदाः ॥ २७ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चिह्नेस्तैः कार्यमुत्तमम् ॥ अग्रे मूले च धर्मज्ञ ततः सम्यक्प्रवेशयेत् ॥ २८ ॥ शकटेन महाराज नयेद्वाऽथ गोवृषैः ॥ आति दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ २९ ॥ प्रविश्य सम्यक्तं विद्वान्ध्यथायोगं नियोजयेत् ॥ गृहोद्देशे महाराज स्थपत्तिलक्षणान्वितम् ॥ ३० ॥ एवं हि कृत्वा नृपसत्तमेश्वरो यः काष्ठमानीथ गृहाणि कुर्यात् ॥ वृद्धिमवाप्य सदैव राज्यनेनेन