विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

भद्वकोल्यास्तथा कार्या विष्णोर्भागत्रयस्य वा ॥ ९८ ॥ एकशृङ्गस्तथा वृत्तो वृषाख्यः स्याद्विमण्डलः ॥ हंसाकारस्तथा हंसो घटाकारस्तथा घटः ॥ ९९ ॥ सिंहकारः स्मृतः सिंहो मण्डपो मण्डपाकृतिः ॥ द्वादशाश्रिः षडस्रिस्तु तथाऽष्टाश्रिमहीतले ॥ १०० ॥ प्रासादस्तु मया प्रोक्ता- स्तां प्रोक्ताञ्छृणुयत्नतः ॥ पञ्चभिः शिखरोर्ध्वैस्तुगर्भैरपि मण्डपैः ॥ १०१॥ अङ्गैश्चतुर्भिः संयुक्तः कैलासः परिकीर्तितः ॥ त्रिमखल्लिङ्गशृङ्गैश्च त्रिकूटी नाम विश्रुतः ॥ १०२ ॥ गूढैश्चोक्तैः संयुक्तश्चतुर्भिर्मण्डपैः ॥ चतुर्भिः स्मृतः साम्यः प्रासादः सुमनोहरः ॥ १०३ ॥ प्राकारं जाङ्घशं स्याद्यस्यका जगती भवेत्॥ प्रासादान्तुल्या व्यग्धा तु त्र्यंशतुल्या तथा कटिः ॥ १०४ ॥ शिखावरैः कूटगणैतो नाना रूपैश्च भूषितः ॥ एकश्मण्डपसंयुक्तस्तत्त्वादैशः सुरमन्दिरैः ॥ १०५॥ स्वल्पेष्विन्दुषु संयुक्तश्चतुर्भिस्तु मण्डपैः॥ मानापनमूहै संयुक्तो द्वात्रिंशन्म नगर्षिगण ॥ १०६ ॥ प्रासादो गजराजख्यो मुन्योर्ज परिकीर्तितः॥ प्रासादं गजराजाख्यं न्यभागं यदि मण्डपः ॥ १०७॥ शमवं शिखरण्डैर्नाना स्युस्तथा सोपानसुलगाः ॥ अष्टौ द्वयष्टाणि स्युः स सर्वतोभद्रणीधरः ॥ १०८॥ मण्डपैः शिखरोपेर्तविमानाख्यः स वै भवेत् ॥ १०९ ॥ विदिधु चैव प्रासादश्चंद्राङ्गेण मण्डपान्तरं ॥ १०९ ॥ मण्डपाः शिखरोपेता मध्यभंगानिसंयुताः ॥ नवभिः शिखरेण प्रासादः सुगण्ड भवेत् ॥ ११० ॥ बहुवातायनोपेता बहुजालगवाक्षकः ॥ चतुरस्रोऽथ वा वृत्तस्तथैवोर्ध्वोऽमृतमण्डलः ॥ १११॥ आनन्दनामा भवति प्रासादः सर्वतोमुखः ॥ मण्डलपृष्ठभागात्कष्णमालसङ्गैः ॥ ११२ ॥ अविरोच्छेदैः क्रमाद्बारेषुभूमिभ्यो विनिर्मितः ॥ न मुण्डोन च शूल्यग्रः प्रासादः सुसमः स्मृतः ॥ ११३ ॥ मुण्डमण्डलसंयुक्तः स पूर्वोक्तः प्रभञ्जनः ॥ चतुरभिर्मण्डपैर्युक्तो विश्वकर्मेति कीर्त्यते ॥ ॥ ११४ ॥ मण्डपैः सप्तमाकीर्णैश्चतुर्भिर्मणि संयुतः ॥ महासुमन इत्येष प्रासादः परिकीर्तितः ॥ ११५ ॥ भद्राङ्गः स्मृतश्छत्रो भूर्जः स्यातदा कृतिः ॥ विपिंगीतो सुदूर्जन्तु यत्र इत्याभिधीयते ॥ ११६ ॥ एका कटिर्भवेद्यस्य तथैका जगती नृप ॥ शिखराः श्रेणिगाः पञ्च द्वागः पञ्च तथा नृप ॥ ११७ ॥ प्रासादो लोकपालानाख्यो लोकपालेषु शस्यते ॥ ग्रन्थन्थान्यान्वं प्रासादं महाभूतागणस्य च ॥ ११८ ॥ प्रासादो वर्तुलकस्तितथा वर्तुलमण्डलः ॥ अष्टाभिः शिखरोपेतो द्वागणैश्चकभूषितः ॥ ११९ ॥ दिग्विजय इति विख्यातः प्रासादः सर्वदैवतः ॥ पश्चाद्वटिकोपेतो जगती मानमण्डलः ॥ १२० ॥ प्रासादस्त्वेकशिखरः सामान्यः परिकीर्तितः ॥ मण्डपं जालकोर्पेत पश्चाद्भागं गुहा भवेत् ॥ १२१ ॥ विम्बोवलीयं प्रासादः सुमुदः परिकीर्तितः ॥ स एव त्रिगुणोपेतस्त्रिगुणः परिकीर्तितः ॥ १२२ ॥ हिमवान्बह्विमितस्तैर्यंग्युतो भवति नन्दकः ॥ स्तम्भावन्व

---

^१ 'भद्राकार' न कर्त्तव्यो' इति व० । ^२ 'मंगलोत्थस्य' इति व० । ^३ 'दम्भूर्जाति' इति व० ।