विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३६१ ॥ तृ० ह० अ० ८६

पार्श्वप्रासादयाः कार्याः कश्यपो विनता तथा ॥ ७३ ॥ प्रासादे गारुडे वापि वासुदेवं निवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यों रुद्रपितामहौ ॥ ७४ ॥ चन्द्राकौ वा महाराज यदि वा वरुणानिलौ ॥ लक्ष्मी च कालरात्री च यदि वाऽप्यनिलानिलौ ॥ ७५ ॥ तादृश्यानन्तरो महाराज यदि वा गरुडा- रूसौ ॥ प्रासादे गारुडे वापि धर्मः कार्यों महीपते ॥ ७६ ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यावेवः काम एव च ॥ लिङ्गाकारं तु कर्तव्यं देवेशस्य त्रि- मण्डलम् ॥ ७७ ॥ तस्य नाम भवेल्लोके गर्भोति नृपुङ्गव ॥ द्विमण्डलस्य तस्यैव त्रैलोक्यमिति निर्दिशेत् ॥ ७८ ॥ स एव लिङ्गनामास्यात्तथा सादस्त्वर्धमण्डलः ॥ कूटमण्डलमीयुक्तं सर्वकीटं प्रकीर्तितम् ॥ ७९ ॥ ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं त्रैलोक्यं फलमीयुतम् ॥ लिङ्गस्त्वयं वलभीयुक्तः सार मित्यभिधीयत ॥ ८० ॥ गवांवाः पश्चिमे कार्याः पूर्वपश्चिमदिक्सुखाः ॥ लिङ्गसंस्थापनं कार्यं नित्यमेतेषु पण्डितैः ॥ ८१ ॥ प्रासादं वलभी- संज्ञं चतुर्भूमं विनिर्मलम् ॥ चतुस्सममिति ख्यातं कार्यं तत्सुमनोहरम् ॥ ८२ ॥ विद्वारं स्तंभसंयुक्तं पुरस्तान्निर्मिताजितम् ॥ शाकं ध्वजगुणैर्युक्तं यमं वा पितृसंयुतम् ॥ ८३ ॥ मातृचक्रे महाकाले नृसिंहस्य वा पुनः ॥ दुर्गा देवीं तथा राजन्ब्रह्म शूलिनं तथा ॥ ८४ ॥ प्रहृदिवाक्पं युक्तं नागेर्वा नृप वासुकियम् ॥ सुसमंडलं तन्निर्दिष्टं तथा नृप समेखलम् ॥ ८५ ॥ विमण्डलं तत्कथितं राजनद्वारं द्विमण्डलम् ॥ त्रिमण्डलं नन्कीर्त्येत मेगलह्वयं महीपते ॥ ८६ ॥ सर्वेष्वेतेषु कर्तव्याः समास्याः सर्वकांतिताः ॥ अन्येष्वप्युक्ताः कर्तव्याः समास्या नृपुङ्गव ॥ ॥ ८७ ॥ चतुग्भाइवरस्यत्वे ह्यन्बन्तो महीपते ॥ विष्णुश्चग्रत्यबुधेन्द्रसम्यो नामतः परिकीर्तिताः ॥ ८८ ॥ चतुरस्रो गृहः कार्यः प्रासादस्त्वर्क- भूमिकः॥ अष्ट इन्त्यथ विख्यातो लक्ष्मीं तत्र निवेशयेता॥८९॥ स एव कार्यों देवानां पृथ्वौ बहुभूमिकः ॥ बहुभूमिकसंज्ञस्तु गृह्यो नृपुङ्गव ॥९०॥ भूमिकाद्वादशाोपेतः पद्मौ मेरुरुच्यते ॥ चतुर्दशग्ल कर्तव्यः सर्वषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ९१ ॥ शुक्तिमान्नामतः सर्वः स चैकादशभूमिकः ॥ मन्दरो नामतः प्रोक्तः स तद्वत्दशभूमिकः ॥ ९२ ॥ नवभूमिकार्यस्तु पारियात्रः प्रकीर्तितः ॥ अलको नाम विख्यातास्तथा चैवाष्टभूमिकः ॥ ॥ ९३ ॥ विमानः सप्तभौमः स्यात्षड्भौमस्तु नन्दकः स्मृतः ॥ पञ्चतः पञ्चभौमः स्याच्चतुर्भौमश्चतुष्ककः ॥ ९४ ॥ त्रिभूमिकस्तु त्रिसौमः स्याद्द्वि- भूम्गाम्यो द्विशिभकः ॥ एकभूमस्तु निर्दिष्टस्तथा चैकैकभूमिकः ॥९५॥ वृत्तः समुद्राख्यस्तथा ह्येकैकमण्डलः । मेखलो चतुस्मा तु भद्रपीठा- कृतिर्भवेत् ॥९६॥ कुतस्तूपशिरश्छेदेः सर्वैश्चामलसारकैः॥ वृत्त एव तथा नन्दी प्रासादः परिकीर्तितः॥९७॥ दीर्घश्चैराजगुहाकारो गुहराजः प्रकीर्तितः॥ ॥३६१॥

---

१ 'द्विशष्यस्तिस्रगोग्रत्या' इति व० ।