विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३४८ ॥

तृ० खं० अ० ८५ ॥ ३४८॥

ऐकरूपनिर्माणो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ वज्र उवाच ॥ वासुदेवस्य देवस्य बहुरूपस्य भार्गव ॥ ब्रूहि मे रूपनिर्माणं शाश्वतस्य महात्मनः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकवक्त्रश्चतुर्बाहुः सौम्यरूपः सुदर्शनः ॥ सलीलाध्मातमेघाभस्तप्तस्वर्णभूषणैः ॥ २ ॥ कण्ठेन शुभरेखेण कम्बुतुल्येन राजता ॥ वराभरणयुक्तेन कुण्डलोद्भासिषोणिना ॥ ३ ॥ अङ्गदैः कटकैरो वनमालोपशोभितः ॥ उरसा कौस्तुभं बिभ्रत्किरीटं शिरसा तथा ॥ ४ ॥ शिरःपद्मस्तथैवास्य कर्तव्यश्चारुकर्णिकः ॥ मुष्टिद्विद्याधृतसुजस्तरुनाभ्रनखाङ्गुलिः ॥ ५ ॥ मध्येन त्रिवलीभङ्गेनोन्मितेन सुचारुणा ॥ स्त्रीरूपधारिणी क्षोणी कार्या तपादसंस्थिता ॥ ६ ॥ तत्करस्थप्रियाङ्गुष्ठो देवः कार्यो जनार्दनः ॥ ताल्वान्तरपदन्न्यासः किञ्चिद्विकान्तदक्षिणः ॥ ७ ॥ अन्तर्द्दशा मही कार्या देवदर्शनाविस्मिता ॥ देवश्च कटिबालेन कार्यो जान्ववलम्बिना ॥ ८ ॥ वनमाला च कर्तव्या देवजान्ववलम्बिनी ॥ यज्ञोपवीतः कर्तव्यो नाभेरधिसुपागतः ॥ ९ ॥ उत्फुल्लकमलं पाणौ कुर्याद्देवस्य दक्षिणे ॥ वामः पाणिगतं शङ्खं शङ्खाकारं तु कारयेत् ॥ १० ॥ दक्षिणे तु गदा देवी तनुमध्या सुलोचना ॥ स्त्रीरूपधारिणी सुभ्रूः सर्वाभरणभूषणा ॥ ११ ॥ पश्यन्ती देवदेवेशं कार्या चामरधारिणी ॥ कार्यं तन्मूर्ध्निविन्यस्तं देवहस्तं तु दक्षिणम् ॥ १२ ॥ वामभागगतश्चक्रः कार्यो लम्बोदरस्तथा ॥ सर्वाभरणसंयुक्तो वृतविस्फारितेक्षणः ॥ १३ ॥ कर्तव्यश्चामरकरो देववीक्षणतत्परः ॥ कार्यों देवकरो वामो विन्यस्तस्तस्य मूर्द्धनि ॥ १४ ॥ वज्र उवाच ॥ कि मयं तस्य देवस्य नित्यं सर्वगुधोधतः ॥ एतास्तिष्ठति सर्वात्मा भगवां त्रिदशैकसाद् ॥ १५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नैतान्यायुधजातानिः परमार्थेन यादव ॥ महाभूतान्यथैतानि हरिरायस्ते प्रभुः ॥ १६ ॥ सं विजानोहि देवस्य करे शंखो महासुजः ॥ चक्रे जानीहि पवनं गदां तेजस्तथपा विभोः ॥ १७ ॥ आपः पद्मं विजानीहि पदमध्य व्यवस्थिताम् ॥ महातान्यथैतानि त्वक्लानि हरिणा नृप ॥ १८ ॥ क्षिप्रमेव विशेषेन्ते तेन धारयते हरिः ॥ विष्णोर्जीवः समाख्यातंस्तेन त्यक्ताः शरीराणः ॥ १९ ॥ भूतानि पश्य प्रत्यहं शीर्यमाणानि सर्वशः ॥ भूतैर्देवधृतैल्लोको धायते यदुनन्दन ॥ तेषां धारणशक्तियां सा ज्ञेया विष्णुकान्तिता ॥ २० ॥ वासुदेवस्य रूपेण कार्यः सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ स तु शुक्लवपुः कार्यों नीलवासा यदूत्तम ॥ ॥ २१ ॥ गदास्थाने च मुसलं चक्रस्थाने च लाङ्गलम् ॥ कर्तव्यो तनुमध्यौ तौ तु रूपै रूपसंयुक्तौ ॥ २२ ॥ वासुदेवस्य रूपेण प्रद्युम्नश्च तथा भवेत् ॥ स तु दुर्वाङ्कुरश्यामसितवासा विधीयते ॥ २३ ॥ चक्रस्थाने भवेच्चापं गदास्थाने तथा शरम् ॥ तथाविधौ तु कर्तव्यौ तथा मुसललाङ्गलौ ॥ २४ ॥ एतदेव तथा रूपमनिरुद्धस्य कारयेत् ॥ पद्मपत्राभवपुषो रक्ताम्बरधरस्य तु ॥ २५ ॥ चक्रस्थाने भवेच्चर्म गदास्थानोऽसिरवे च ॥ चर्म स्याच्चक्र