विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३४५॥

तृ० खं० अ० ७२

कथिता सैव सर्वसत्त्ववशङ्करी ॥ २८ ॥
तथैवाननेन्दुमुखी^१ शुष्का कार्या विशेषतः ॥
बहुबाहुयुता देवी सृग्जैः परिवेष्टिता ॥ २९ ॥
कपालमालिनी भीमा तथा खट्वाङ्गधारिणी ॥
शिवा दूती तु कर्तव्या शृगालवदना शुभा ॥ ३० ॥
आलीढस्थानसंस्थाना तथा राक्षसघातिनी ॥
असृक्पात्रधरा देवी खड्गशूलधरा तथा ॥ ३१ ॥
चतुर्थं तु करं तस्यास्तथा कार्यं तु सामिषम् ॥
देवतुल्येन चिह्नेन पृथग्रूपेण मातरः ॥ ३२ ॥
कर्तव्या देवनामाङ्का या मया ते पुरोदिताः ॥
असृक्पात्रकराः कार्याः सामिषैश्च तथा करैः ॥ ३३ ॥
नृत्यमाना महाभागा यासां रूपं तु नोदितम् ॥
पूर्वा गजगता बाला रक्तवर्णा तु दिग्भवेत् ॥ ३४ ॥
करेणुगा बृहत्कन्या श्यामा दक्षिणे पीता तथा श्यामा समुन्मना ॥ ३५ ॥
उष्ट्रगा कृष्णपीता च वारुणी याम्यपश्चिमे ॥
यौवनादियुता कृष्णा पश्चिमा तुरगस्थिता ॥ ३६ ॥
आसाञ्चातुलिता नीला वडवा युद्धनन्दन ॥
श्वेता नरगता वृद्धा तथा भवति चोत्तरा ॥ ३७ ॥
अतिवृद्धा वृषस्था च शुक्ला पूर्वोत्तरा भवेत् ॥
अधस्तात्पृथिवी तुल्या चोर्ध्वा गगनसन्स्थिता ॥ ३८ ॥
कालः करालवदनो नित्यमुग्रश्च विभीषणः ॥
पाशहस्तश्च कर्तव्यः सर्पविकीर्णरोमवान् ॥ ३९ ॥
ज्वरस्त्रिपादः कर्तव्यस्त्रिनेत्रो दण्डरासभः ॥
भस्मप्रहरणो रौद्रस्त्रिबाहुर्व्याकुलेक्षणः ॥ ४० ॥
धन्वन्तरिश्च कर्तव्यः सुरूपः प्रियदर्शनः ॥
कराभ्यां चास्य सामृते कलशे भवेत् ॥ ४१ ॥
अथर्ववेदस्तु कर्तव्यः किं तु श्ववदनः प्रभुः ॥
अथ वा देवरूपेण वेदाः कार्या विचक्षणैः ॥ ४२ ॥
ऋग्वेदस्तु स्मृतो ब्रह्मा यजुर्वेदस्तु वासवः ॥
सामवेदस्तथा विष्णुः शम्भुरथर्वणो भवेत् ॥ ४३ ॥
शिक्षा प्रजापतिर्ज्ञेया कल्पो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥
सरस्वती व्याकरणं निरुक्तं वरुणः प्रभुः ॥ ४४ ॥
छन्दो क्षितिस्तथैवाग्निर्ज्योतिषं भगवान्रविः ॥
मीमांसा भगवान्सोमो न्यायमार्गः समीरणः ॥ ४५ ॥
धर्मश्च धर्मशास्त्राणि पुराणं च तथा मनुः ॥
इतिहासः प्रजाध्यक्षो धनुर्वेदः शतक्रतुः ॥ ४६ ॥
आयुर्वेदस्तथा साक्षाद्देवो धन्वन्तरिः प्रभुः ॥
धनुर्वेदं मही देवी नृत्यशास्त्रं महेश्वरः ॥ ४७ ॥
सङ्कर्षणः पाञ्चरात्रं रुद्रः पाशुपतं तथा ॥
पातञ्जलमनन्तश्च सांख्यश्च कपिलो मुनिः ॥ ४८ ॥
अर्थशास्त्राणि सर्वाणि धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ॥
कलाशास्त्राणि सर्वाणि कामदेवो जगद्गुरुः ॥ ४९ ॥
अन्यानि यानि शास्त्राणि यत्कर्तृणि प्रचक्षते ॥
स चैव देवता तस्य शास्त्रकाव्यस्य दैवतम् ॥ ५० ॥
रूपं तु कालोद्भवस्य कार्यं स्वदेवतादिरूपसमं रिपुघ्न ॥
एतत्तवोक्तं सुरसत्तमानां रूपं मया ते यदुवंशचन्द्र ॥ ५१ ॥

---

^१ 'तथैव त्रिमुखी' इति ख० ।

॥३४५॥