विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

पारिकीर्तिता ॥ ५ ॥ चन्द्रार्कलोचना ज्ञेया सा च राजीवलोचना ॥ ६ ॥ सारस्वतं ते कथितं मयातद्रूपं पवित्रं परमं मनोज्ञम् ॥ ध्येयं च कार्यं च महीपमुख्य सर्वार्थसिद्धिं समभीप्समानेः ॥ ७॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सरस्वतीरूपनिर्माणो नाम चतुःषष्टि- तमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ वज्र उवाच ॥ आचक्ष्व रूपनिर्माणं समानन्तस्य देवज ॥ विष्णोरमितवीर्यस्य रूपस्य धरणीपतेः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कुर्याच्छशाङ्कसङ्काशं रत्नोज्ज्वलफणान्वितम्॥ नीलवस्त्रं चतुर्बाहुं सर्वाभरणधारिणम् ॥२॥ फणाश्च बहवः कार्या यत्फणं तस्य मध्यगम्॥ तत्र रूपवती कार्या वसुधा यदुनन्दन॥३॥ पञ्च सप्तऽसप्त वा कार्या देवदक्षिणहस्तयोः ॥ वामयोस्सोरशिखे च करे तस्य सुराम्बुधिः ॥४॥ तालवृक्षं जगत्सर्वं कथितं तु महाभुज ॥ विस्तीर्तो सोऽसुसङ्ख्ली पूर्वमेव मया तव ॥ ५ ॥ वनमाला च विख्याता तथा प्रतिष्ठा क्रमास्तु ते यादवेश्वरास्यस्य ॥ तेन सार्गलवनाकनानना ॥ ६ ॥ पृथिवी तेन कर्तव्या फणे तस्य तु मध्यमे ॥ ७ ॥ फणाविस्तितस्य तया प्रतिष्ठा क्रमास्तु ते यादवेश्वरास्यस्य ॥ एतद्धि रूपं परमेश्वरस्य विष्णोरोनन्त्यस्य मयोदितं ते ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽननन्तरूपनिरूपणो नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥६५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कर्तव्यस्तुम्बुरुर्देवी मातृमध्यगतः प्रभुः ॥ उपविष्टो वृषे कार्यः शवेत्तस्य चतुर्मुखः ॥ १ ॥ उपविष्टस्तु कर्तव्यः स तु पार्थिवसत्तम ॥ महादेवैन तस्योक्तं रूपं ते सकलं मया ॥ २ ॥ कपालं तस्य कर्तव्यं मातृलिङ्गेधरे करे ॥ मातृ- लिङ्गं च कर्तव्यं त्र्यम्बकण तदीरितम् ॥ ३ ॥ तस्य दक्षिणतः कार्यं तथा वैचापराजिता ॥४॥ वामतस्तस्य कर्तव्यं मातॄणांस्तृतमेव च ॥ ४ ॥ जया च विजया चैव कर्तव्या दक्षिणन तु ॥ जयन्ती वामतः कार्या तथा चैवापराजिता ॥ ५ ॥ सर्वाह्न द्विसुजाः कार्याश्चतुर्वक्त्रैकसंस्थैश्च च ॥ सर्वासामं वामहस्तेषु कपालांनि तु कारयेत् ॥ ६ ॥ दण्डः कार्यो महाराज दक्षिणे तु जयाकरे ॥ विजयायाः करे खङ्गः कार्यों मित्राञ्जनप्रभः ॥ ७ ॥ अक्षमालापरंकरो जयन्त्यों नृप कारयेत् ॥ भिन्दिपालकरा कार्या तथा देव्यपराजिता ॥ ८ ॥ पादपीठगते पादं सर्वासामेव कारयेत् ॥ दक्षिण यानमगं वामं कर्तव्यं नृप कुञ्चितम् ॥ ९ ॥ जया पुरुषाया कार्या विजया कौरवोपमा ॥ जयन्ती तुरगारूढा मेषगा चापराजिता ॥ ॥ १० ॥ चन्द्रांगगौरः कर्तव्यो महादेवस्तु तुम्बुरुः ॥ ११ ॥ देवीप्रियश्च भुवनस्य गोप्ता तत्सां स मध्ये भगवान्यरेशः ॥ मध्येतु कामान्विद्वेधश्चध्र्यास्ते स पुजनीयद्विजशिशेवन्ता ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवीचतुष्टयसहि- ततुंबुरुदूपनिर्माणाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ वज्र उवाच ॥ प्रागुक्तं रूपनिर्माणं त्वया चन्द्रशुभाथयोः १ ॥ तयोरुचापरे ब्रूहि रूपमंर्केंदुरूपयोः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ रविः कार्यः शुभश्मश्रुः सिन्दूरसमप्रभम्ः ॥ सुदीप्तिवेशाः स्वाकारः सर्वाभरणसंयुतः ॥ २ ॥

---

१ 'वह्वग्रभुजनाथयोः' इति ख० ।
५८